मत्स्यालयबांधणी व शोभिवंत माश्यांचे पालन : एक उदयोन्मुख व्यवसाय

डिजिटल बळीराजा-2    25-Dec-2019
Fish Tank_1  H
 
मत्स्यालयबांधणी व शोभिवंत माश्यांचे पालन : एक उदयोन्मुख व्यवसाय 
 
शोभिवंत मासेपालन व संवर्धन याकडे आता स्वयंरोजगाराचे साधन म्हणून पहिले जाते. या व्यवसायाचा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे हा व्यवसाय कमीत कमी भांडवलात व सहजपणे करू शकतात.
 
भारतात शोभिवंत मासेपालनाची व संवर्धनाची सुरवात विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात झाली. शोभिवंत मासेपालन व संवर्धन याकडे आता स्वयंरोजगाराचे साधन म्हणून पहिले जाते. स्थानिक जागी उपलब्ध असणार्‍या शोभिवंत माश्यांचे संवर्धन, निर्यात तसेच मत्स्यालयासाठी लागणारी विविध उपकरणे पुरवणे यातून रोजगाराच्या संधी उपलब्ध आहेत. तसेच हॉटेल, वॉटर पार्क, उद्याने व इतर सार्वजनिक जागी असणारी मत्स्यालये यांच्या देखभालीची सेवा पुरवून ज्यादा आर्थिक उत्पन्नाचे साधन उपलब्ध होते. या व्यवसायाचा महत्त्वाचा फायदा म्हणजे हा व्यवसाय कमीत कमी भांडवलात सुरु करता येतो. स्त्रिया, बेरोजगार युवक व लहान मुलेसुद्धा हा व्यवसाय सहजपणे करू शकतात.
 
जागतिक बाजारपेठ :
 
जागतिक व्यापारात आशियाई देशाचा वाटा 68% एवढा आहे, तसेच या व्यवसायात वापरल्या जाणार्‍या माश्यांत 90% हे गोड्या पाण्यातील, तर 10% खार्‍या पाण्यातील आहेत. (संदर्भ : केंद्रीय मत्स्य शिक्षा संस्थान)
 
भारतीय बाजारपेठ : 
 
या व्यवसायासाठी 10 कोटी रुपयांची भारतीय बाजारपेठ उपलब्ध असून, या बाजारपेठेचा वृद्धिदर प्रतिवर्षी 20% एवढा प्रचंड आहे, तसेच सध्याचा पुरवठा हा मागणीच्या तुलनेत खूपच कमी आहे. भारतातील माश्यांच्या जवळजवळ 200 जाती या व्यवसायासाठी उपयुक्त आहेत. 
 
मत्स्यालय तयार करणे :
Fish Tank_1  H   
मत्स्यालय तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य 
 
योग्य जाडीचे काचेचे तुकडे (टँकच्या साइजप्रमाणे). पॉलिथिन पेपर, चिकटपट्ट्या, धारदार चाकू, मोजपट्टी, काबोरेंडम दगड, हिरकणी (काच कापण्याची पट्टी), सिलिकॉन ट्यूब.
 
मत्स्यालय कसे तयार करावे 
 
प्रथम काचेच्या योग्य तावदानाची निवड करून ती हिरकणीच्या साह्याने हव्या त्या आकारात कापून घ्यावीत. प्रथम सपाट पुष्ठभागावर पॉलिथिनचा पेपर अंथरून त्यावर मत्स्यालयाच्या तळासाठी निवडलेली काच ठेवावी. त्यानंतर काचेच्या पाठीमागच्या कडेवर सिलिकॉनचा पातळ थर घ्यावा. पाठीमागे येणारी काच यानंतर उभी करावी आणि योग्य त्या रीतीने बाजूच्या काच जोडून घ्यावेत. यानंतर प्रथम एका बाजूची काच उभी करा व पाठीमागच्या काचेच्या सिलिकॉन लावलेल्या कडांना जोडावीत. दुसर्‍या बाजूची काचपण अशाप्रकारे जोडा की शेवटी मत्स्यालयाच्या समोर येणारी काच सिलिकॉनच्या साह्याने दोन बाजूच्या काचा व तळाची काच यांना जोडावी. मत्स्यालयाची बांधणी पूर्ण झाल्यानंतर सर्व कोपर्‍यांना चिकटपट्ट्या लावाव्यात, त्याच्यामुळे मत्स्यालयाला सिलिकॉन ओला असताना आधार मिळतो. त्याचप्रमाणे सर्व जोडांना लावलेले सिलिकॉन बोटाने दाबून एकसारखे करावे. अशाप्रकारे मत्स्यालय तयार झाल्यानंतर सिलिकॉन सुकण्याकरिता एक दिवस ठेवावे. जास्त झालेले सिलिकॉन चाकूने खरडून काढावे. त्यानंतर मत्स्यपेटीत पाणी ओतून कुठे गळती आहे का ते तपासून पाहावे. तयार झालेले मत्स्यालय लाकडाच्या अथवा स्टीलच्या टेबलावर ठेवावी. हा टेबल मत्स्यपेटी, त्यातील पाणी व शोभेचे साहित्य या सर्वांचे ओझे पेलण्याइतपत भक्कम असावा.
 
मत्स्यालय वेगवेगळ्या आकारांत तयार करता येते
 
Oramental Tank_1 &nb
 
गोलाकार, षट्कोनाकृती, त्रिकोणी मत्स्यालय, काचेची हंडी, आयाताकृती मत्स्यालय, स्टीलचा सांगाडा असलेले मत्स्यालय, लाकडाचा सांगाडा असलेले, एका खिडकीचे मत्स्यालय. 
 
मत्स्यालयाच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे विविध साहित्य 
 
थरांचे दगड, उभे पट्टे असलेले दगड, शिंपले, प्रवाळाची वाळू, ओढ्यात सापडलेले गोटे, मोठे गोटे, संगमरवराचे तुकडे, वाटाण्याच्या आकाराची वाळू .
 
मत्स्यालयाच्या देखभालीसाठी लागणारे साहित्य 
 
माशांना व झाडांना प्रकाशासाठी बल्ब व ट्युब्स. मासे पकडण्यासाठी व इतरत्रे हलवण्यासाठी स्कुप जाळे, मत्स्यालयाच्या आतील भागावर जमा झालेली घाण व शेवाळ काढण्यासाठी ब्रश. पानझाडांची मत्स्यालयातील व्यवस्थित लावण करण्यासाठी चिमटे.
 
साफसफाई :
 
सजावटीसाठी वापरण्यात येणारे सर्वप्रकारचे साहित्य त्याची मत्स्यपेटीतील रचना करण्यापूर्वी पाण्याचे स्वछ धुऊन घ्यावे, अन्यथा त्याच्यावर असणार्‍या जीवजंतूंमुळे रंगीत माांच्या जिवाला धोका होऊ शकतो.
मत्स्यालयाची मांडणी कशी करावी 
 
मत्स्यालयात वाळू ओतण्यापूर्वी वाळू खाली वापरण्यात येणार्‍या फिल्टरचे भाग जोडून तो फिल्टर मत्स्यपेटीच्या तळावर ठेवावा. मध्यम आकाराच्या दगडाचा वापर जर सजावटीसाठी करावयाच्या असेल तर असे दगड स्वछ धुऊन फिल्टरवर ठेवावेत. त्यानंतर स्वच्छ धुतलेली वाळू फिल्टरवर तो पूर्ण झाकला जाईल अशा रीतीने अंथरावी. वाळूचा उतार मत्स्यालयाच्या दर्शनी भागाकडे असावा. मत्स्यालयात झाडांची व्यवस्थित लावण करावी. झाडे लावताना ती परत उपटून पाण्यावर तरंगणार नाहीत, तसेच ती दगडाखाली चिरडणार नाहीत याची काळजी घ्यावी. सजावटीसाठी लाकडाच्या तुकड्यांच्या वापर करावयाचा असल्यास त्याची व्यवस्थित मांडणी करावी, जेणेकरून माशांना तेथे लपण्याकरिता जागा मिळेल. सर्व सजावटीची मांडणी झाल्यानंतर त्याच्यावर प्लॅस्टिकचा पेपर अंथरून त्या पेपरावर पाणी ओतावे. यामुळे सजावटीला धक्का पोचणार नाही. सजावटीवर थेट पाणी ओतू नये. 
मत्स्यपेटीत मासे कसे सोडावेत 
 
ज्या पिशवीमधून मासे आणले असतील ती न उघडता मत्स्यपेटीत ठेवावी. यामुळे पिशवीमधील पाणी व मत्स्यपेटीतील पाण्याचे तापमान हळूहळू एक होईल. प्लॅस्टिकच्या पिशवीला छिद्र पाडावीत व बागेतील पाणी मत्स्यपेटी तील पाण्यात हळूहळू मिसळून घ्यावे. शेवटी पिशवी पूर्णपणे उघडून माशांना मत्स्यपेटीत सोडावे. 
मत्स्यालय घरात कुठे ठेवता येईल 
 
दोन मत्स्यपेट्या काटकोनात जोडता येतील. यामुळे खोलीच्या सौदर्यात भर पडेल. या दोन मत्स्यपेट्यांत वेगवेगळी सजावट करता येईल व एकत्र न राहणारे मासे दोन भिन्न मत्स्यालयात ठेवता येतील. खोली जर मोठ्या आकाराची असेल तर पुरेशा लांबीच्या मत्स्यपेटीच्या वापर करून तिची दोन भागांत विभागणी करता येईल.
 
टँक फिलर्स : लुडवीजिया, इलोडिया, व्हल्सनेरिया, कॅबोम्बा. 
 
मत्स्यालयाच्या दर्शनी भागात लावण्यायोग्य झाडे : मत्स्यालयासाठी वापरल्या जाणार्‍या विविध प्रकारच्या जलीय वनस्पती. 
 
Oramental1_1  H
 
किप्टोकोरिन : स्वस्त दरात उपलब्ध, वाढ हळू होते, मंद प्रकाशात पण वाढ होऊ शकते. मत्स्यालयाच्या मध्यभागी लावण्यायोग्य
 
वनस्पती : इचिनोडोरस (अमेझॉन सोर्ड)
 
अपोनोगेटाऊन तरंगणार्‍या वनस्पती : या वनस्पती खासकरून प्रजननासाठी वापरल्या जाणार्‍या मत्स्यालयात वापरतात.
 
मत्स्यालयासाठी वापरले जाणारे विविध प्रकारचे रंगीत मासे :

Coloured Fish _1 &nb 
 
पिलांना जन्म देणारे : गप्पी, सोर्ड टेल, प्लेटी, ब्लॅक मॉली. 
 
अंडी घालणारी मासे : लाल शेपटीचा काळा शार्क, निऑन टेट्रा, गोल्डफिश, फायटर मासा, डिस्कस, एन्जल.
 
मत्स्यालयातील माशांसाठी खाद्य : 
 

Ornamental Tank 1_1 
 
कृत्रिमरीत्या तयार केलेले खाद्य, निरजंर्तुकीकरण करून वाळविलेले व नंतर गोठवून ठेवलेले. टूबीफेक्स किडे, वाळविलेल्या डासांच्या अळ्या, जिवंत टूबीफेक्स किडे, ब्लड वर्म, ग्रीडल वर्म, सूक्ष्म निमौटोड्स, डापनीया, मोईना.
 
माशांना दिवसातून दोन वेळा खाद्य द्यावे.  
 
मत्स्यालयात घ्यावयाची काळजी वातावरण निरोगी राखण्यासाठी दिलेल्या सूचनांचे पालन करावे: मत्स्यालयाच्या काचेची सफाई- सुके कागद, कापड यांच्या साह्याने काचेची वेळोवेळी सफाई करावी. मत्स्यालयातील पाण्याची प्रत चांगली राहावी म्हणून वेळोवेळी पाणी बदलावे. टाकीच्या तळाशी जमा झालेली घाण नळीच्या साह्याने काढून टाकावी आणि त्याच तापमानाचे पाणी भरावे. जास्त वाढलेल्या वनस्पतीची वेळोवेळी छाटछटाई करावी. 
 
2*1.5*1.5 आकाराची मत्स्यपेटी तयार करण्यासाठी येणारा अंदाजित खर्च :
 
 अ. क्र  लागणारे साहित्य   अपेक्षित खर्च
 1)  काच  550 रु.
 2)  सिलिकॉन ग्लू  160 रु.
 3)        अएराटॉर  150 रु.
 4)  रंगीत दगड  100 रु
 5)  कृत्रिम झाडे  50 रु.
 6)  लाटिंग  80 रु
 7)              पोस्टर  90 रु.
 8)  खेळणे                 200 रु.
 9)
 गोल्ड फिश (जोडी) 
 80 रु.
 10)  मौली फिश
 40 रु.
 11)  खाद्य
 100 रु.
 12)  फिल्टर  550 रु.
 
 एकूण
2250 रु.
  
(एक मत्स्यपेटी तयार करण्यासाठी येणारा खर्च 2250 रु.).
 
एक मत्स्यपेटी बनविण्यासाठी वरीलप्रमाणे खर्च लागतो व ती आपण 4000 रु. विकली असता त्यातून आपल्याला 1700 रु. इतका नफा मिळू शकतो. (आपला खर्च वगळता)
 
लेखक : जयंता सुभाष टिपले.
मो. 8793472994
प्रणय दत्तात्रय भदाडे
मो. 9850881009
मत्स्यविज्ञान महाविद्यालय, उदगीर, जिल्हा : लातूर-413 517.