हळदकाढणी व प्रक्रिया

डिजिटल बळीराजा-2    19-Dec-2019
Turmeric_1  H x
 
हळद काढल्यानंतर त्यावर विविध प्रक्रिया करणे गरजेचे ? त्यामध्ये हळद कंद शिजविणे, वाळविणे, पॉलिश करणे आणि त्याला पिवळा धमक रंग आणणे, प्रतवारी करणे या प्रक्रिया कशा महत्वाच्या आहेत. त्यासंबंधीची माहिती या लेखात दिली आहे. 
Turmeric_1  H x 
 
आयुर्वेदातील हळद हे एक महत्त्वाचे पीक आहे. हळदीला आर्थिक, धार्मिक, औषधी व सामाजिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. जगाच्या 80 % हळदीचे उत्पादन हे भारतामध्ये घेतले जाते. हळदीचा उपयोग रोजच्या आहारात, औषधांमध्ये, सौंदर्य प्रसाधनांमध्ये, जैविक कीटकनाशकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. सामाजिक कार्यातही हळदीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. हळदीच्या लागवडीमध्ये सर्वांत क्लिष्ट बाब म्हणजे हळदीची काढणी व प्रक्रिया करणे होय. त्यामुळे हळदीला चांगला भाव असूनही शेतकरी या पिकाची लागवड करण्यास धजावत नाहीत, परंतु सध्या हळद पिकामध्ये झालेल्या यांत्रिकीकरणामुळे हळदीखालील क्षेत्रात महाराष्ट्रात वाढ होत आहे. हळदीची काढणी जातीपरत्वे केली जाते. हळदीमध्ये एकूण तीन प्रकारच्या जाती आढळतात. यामध्ये प्रामुख्याने हळव्या जाती ज्या तयार होण्यास लागवडीपासून 6 ते 7 महिने लागतात. निमगरव्या जातीत 7 ते 8 महिने लागतात, तर गरव्या जातीस 8 ते 9 महिने लागतात.
 
हळद पिकाची काढणी :
 
Turmeric_1  H x
 
व्यापारी दृष्टिकोनातून लागवडीस योग्य असलेल्या व अधिक उत्पादन मिळवून देणार्‍या जाती या गरव्या प्रकारात मोडतात. महाराष्ट्रामध्ये फुले स्वरूपा, सेलम, कृष्णा, राजापुरी, डुग्गीराला, वायगाव, कडाप्पा इ. प्रमुख जातींची लागवड केली जाते. या जाती तयार होण्यास जातीपरत्वे 8 ते 9 महिने लागतात. हलक्या माळरानाच्या जमिनीपेक्षा चांगल्या पोताच्या कसदार जमिनीमध्ये या पिकाची पाने वरील कालावधी पूर्ण झाला तरी 60 ते 70% इतकीच वाळवलेली असतात. मात्र याउलट माळरानाच्या, हलक्या जमिनीमध्ये 80 ते 90% पाने कालावधी पूर्ण होतेवेळी वाळलेली असतात. हे हळदीच्या बाबतीत काढणीपूर्वीच पीक परिपक्वतेचे मुख्य लक्षण मानले जाते. पीक परिपक्वतेचे लक्षण दिसू लागताच 15 दिवस अगोदर पिकास पाणी देणे बंद करावे. पिकाचा कालावधी पूर्ण होताच पिकाचा पाला जमिनीलगत धारदार खुरप्याने कापून घ्यावा. 4 ते 5 दिवस शेतातच वाळ घावा. त्यानंतर गोळा करून घ्यावा. त्याचा उपयोग हळद शिजविण्यासाठी इंधन म्हणून चांगल्या प्रमाणात होऊ शकतो किंवा कंपोस्ट कल्चर वापरून उत्तम सेंद्रिय खत तयार करता येते. पाला कापणीनंतर 8 ते 10 दिवसांनंतर थोडीशी जमीन भेगावल्यानंतर कुदळीच्या साह्याने हळदीची काढणी करावी. इतर कोणत्याही लोखंडी हत्याराचा वापर केल्यास काढणीवेळेस गड्डे चिरडल्याचे (फुटल्याचे) प्रमाण जास्त झाल्याचे प्रयोगाअंती दिसून आले आहे. काढणी करताना वरंब्यातील गड्ड्यांचे तीन ते पाच सेंमी. समोर कु दळ एकाच ठिकाणी एक ते दोन वेळा जोराने मारून जोराने दांडा उलट दिेशेला दाबल्यास गड्डा सर्व हळकुंडासह उलटा होतो. मात्र कुदळी वेगवेगळया ठिकाणी मारल्यास गड्डा फुटून हळकुंंडे फुटण्याची जास्त शक्यता असते. हा निघालेला गड्डा सरीच्या वरंब्यावर उलटा 2 ते 3 दिवस उन्हामध्ये वाळवावा. त्यामुळे त्यास चिकटलेली माती मोकळी होण्यास मदत होते. नंतर हा गड्डा आपटल्यास हळकुंडे व गड्डा एकमेकांपासून वेगवेगळे होतात. त्यावेळी मात्र गड्डे, बगल गड्डे, हळकुंडे, सोरा गड्डा, कुजकी सडलेली हळकुंडे अशा मालाची प्रतवारी करून वेगवेगळ्या ठिकाणी साठवणूक करावी. हळदकाढणीसाठी तमिळनाडू कृषी विद्यापीठ (कोईमतूर) यांनी हळदकाढणीसाठी ट्रॅक्टरचलित व पॉवर टिलरचलित यंत्रे विकसित केली आहेत. 
 
हळद काढल्यानंतर त्यावर विविध प्रक्रिया करणे गरजेचे असते. त्यामध्ये हळद कंद शिजविणे, वाळविणे, पॉलिश करणे आणि त्याला पिवळा धमक रंग आणणे, प्रतवारी करणे या प्रक्रिया महत्त्वाच्या असल्याने हळदीला उत्तम भाव मिळतो. हळद कंदाचे हेक्टरी उत्पादन 250 ते 350 क्विंटल (ओली) इतकी मिळते. त्याचे वाळून साधारणत: 50 ते 70 क्विंटल इतके उत्पादन मिळते.
 
हळद शिजवणे :
 
हळदकाढणीनंतर शिजवण्यासाठी त्वरित सावलीत साठवण करावी व 4 ते 5 दिवसांमध्येच हळदीवर शिजविण्याची प्रक्रिया करावी. हळद प्रामुख्याने खाली नमूद केलेल्या पद्धतीने शिजवावी. अन्य कोणताही प्रकार हळद शिजविण्यासाठी आर्थिकद़ृष्ट्या फायद्याचा दिसून आलेला नाही.
 
Turmeric 1_1  H 
 
1. हळद कायलीत शिजविणे :
 
या पद्धतीने हळद शिजविताना साधारणपणे 200 ते 1000 किलो क्षमतेच्या लोखंडी 16 गेज पत्र्यापासून बनविलेल्या कायलीमध्ये हळद शिजवली जाते. अशा पद्धतीच्या कायलीचा तळाचा व्यास 4 ते 5 फूट असतो. उंची 2.5 ते 3 फूट असते. वरचा भाग तळाकडील भागापेक्षा अर्धा फुटाने रूंद असतो, त्यामुळे हळद बाहेर काढणे सोपे जाते. या पद्धतीमध्ये हळद शिजविताना कायलीमध्ये हळद भरल्यानंतर वरती 2.5 ते 3 इंच पाणी राहील इतकीच हळद भरावी. त्यानंतर त्याच्यावर हळदीचा पाला गोणपाट जास्तीत जास्त वापरून जेणेकरून पाण्याची वाफ आत कोंडली जाईल याची दक्षता घ्यावी. मात्र चिखल मातीने वरून लिपने या प्रकाराचा अवलंब करू नये. साधारणपणे अडीच ते तीन तासांमध्ये हळद शिजली जाते. हळद शिजल्यानंतर एक प्रकारचा वास आजूबाजूच्या वातावरणात पसरतो त्याचप्रमाणे शिजलेली हळद अंगठा आणि तर्जनीमध्ये धरून दाबल्यास चिरडली जाते. शिजलेली हळद पाहण्याची दुसर्‍या पद्धतीमध्ये काड्याच्या पेटीमधील काडी हळकुंडामध्ये घुसवल्यास काडी सहज आरपार जाते.
 
या पद्धतीमध्ये असणार्‍या त्रुटी म्हणजे शिजविलेली हळद कायलीमधून बाहेर काढताना हळकुंडे फुटली जातात. आतील हळद बाहेर काढण्यासाठी किमान निम्मे पाणी बाहेर सोडावे लागते. त्याचबरोबर कायलीच्या तळाशी बसलेला मातीचा थर संपूर्ण पाणी बाहेर काढल्याशिवाय काढता येत नाही. त्यामुळे श्रम वाढतात. काही प्रमाणात हळकुृंडांचे नुकसान होते. त्यामुळे मालाची प्रतही खराब होते. या पद्धतीमध्येच थोडी सुधारणा केल्यानंतर पुढील दोन प्रकारांमध्ये हळद शिजविल्यास उत्तम प्रकारची हळद मिळेल. 

Turmeric 1_1  H 
 
2. हळद शिजविण्याची सुधारित पद्धत : 
 
हळद शिजविण्याच्या पहिल्या पद्धतीमध्ये वापरात असलेल्या कायलीचा वापर या पद्धतीमध्ये केला जातो. फरक इतकाची की या पद्धतीमध्ये 3/4 पाण्याने भरलेल्या कायलीमध्ये ऑइलचे रिकामे अर्धे कापलेले बॅरेल हळदीने भरून ठेवले जातात. हे अर्धे कापलेले बॅरल तळाला एका बाजूला 2 ते 3 इंच अंतरावर भोके पाडून दोन्ही बाजूला 9 ते 12 उंचीच्या लोखंडी कड्या फि ट कराव्या लागतात. अशा पद्धतीने एक ड्रममध्ये 55 ते 60 किलो ओली हळद बसते आणि एकावेळी 250 ते 300 किलो हळद 30 ते 35 मिनिटांमध्ये शिजते. कायलीतील पाणी काढून टाकावे लागत नसल्याने उकळलेले पाणी वाया जात नाही. प्रत्येक वेळी ड्रम काढल़्यानंतर 3 ते 4 बादल्या पाणी ड्रमची लेव्हल होईपर्यंतच घालावे लागते. या पद्धतीमुळे सर्व हळद एकसारखी शिजते. चिरडली जात नाही. या पद्धतीमध्ये शिजलेल्या हळदीस पॉलिश जास्त वेळ करावे लागत नाही. त्यामुळे घट कमी येते. हळदीस चांगले पॉलिश होते. हळकुंडास चकाकी येते. त्यामुळे बाजारभाव चांगला मिळतो.
 
3. हळद शिजविण्याचे सयंत्र :
 
वरील पद्धतीमध्ये तयार होणार्‍या हळदीची प्रत, त्यासाठी लागणारी इंधन, मजूर वेळ यामुळे शेतकरी हळद पीक लागवडीकडे पैसे देणारे पीक असूनही मोठ्या प्रमाणावर वळत नाहीत. त्यामुळे ही पद्धत विकसित केलेली आहे. पारंपरिक पद्धतीमध्ये हळद पाण्यामध्ये शिजविली जाते, तर या पद्धतीमध्ये हळद वाफेवर शिजवली जाते. त्यामुळे हळदीची प्रत चांगली मिळतेच, त्याचबरोबर इंधन, वेळ, मजूर इ.ची बचत होते. 
 
या पद्धतीमध्ये ट्रॅक्टर ट्रॉलीच्या सांगाड्यावर 2000 ते 3000 लि. क्षमतेची पत्र्याची पाण्याची टाकी बसविलेली असते. या टाकीच्या खालच्या बाजूला लोखंडी पाइपच्या साह्याने उष्णता देण्यास जागा वाढवलेली असते. त्यामुळे पाण्याची वाफ मोठ्या प्रमाणावर तयार होण्यास मदत होते. या पाण्याच्या टाकीला दोन व्हॉल्व्ह ठेवले असून खालच्या व्हॉल्व्हपर्यंंत कमीत कमी पाणी असावे, तर वरच्या व्हॉल्व्हपर्यंत जास्तीत जास्त पाणी भरावे. वरील 4 ते 5 इंच जागेमध्ये पाण्याची वाफ गोळा गोळा होते. ही तयार झालेली वाफ पाइपच्या साह्याने ड्रममध्ये सोडली जाते. यामध्ये शेतकर्‍याच्या भांडवलावर आधारित चार ड्रम, दोन ड्रमचे किंवा न हलवता येणारे दोन ड्रमचे सयंत्र तयार करता येते.
 
Turmeric 1_1  H 
 
दोन ड्रममधील सयंत्रामध्ये सुरवातीला पाणी उकळण्यास 60 ते 90 मिनिटे लागतात. एकदा पाणी उकळल्यानंतर तयार झालेली पाण्याची वाफ ड्रममध्ये सोडली जाते. एका ड्रममध्ये साधारणत: 300 ते 350 किलो ओली हळद बसते. सुरवातीला हळदीचे थंड तापमान तर वाफेचे उष्ण तापमान यामुळे वाफेचे पाण्यात रूपांतर होऊन ड्रमच्या खालील बाजून हळद काढण्यासाठी ठेवलेल्या खिडकीतून पाणी पडण्यास सुरवात होते. संपूर्ण ड्रममध्ये हळद शिजल्यानंतर या पाण्याऐवजी खालून वाफ येण्यास सुरवात होते. ड्रमच्या खालच्या दरवाज्यातून वाफ येऊ लागताच हळद शिजली हे समजावे. तोपर्यंत कच्च्या हळदीने दुसरा ड्रम भरून घ्यावा. त्यामध्ये प्रथमत: व्हाल्व्हच्या साह्याने वाफ सोडून मगच दुसर्‍या ड्रमचा दरवाजा उघडून त्यातील हळद छोट्या ट्रॉलीमध्ये पाडावी व ही हळद वाळण्यास टाकावी. हळद शिजवण्यासाठी बाभूळ, निलगिरी किंवा इतर जळाऊ लाकूड वापरावे. एक टन जळणामध्ये 55 ते 60 ड्रम शिजविले जातात. एक ड्रम शिजण्यासाठी 15 ते 20 मिनिटे लागतात. पाण्याची पातळी कमी झाल्यास एचटीपी पंपाद्वारे खालच्या व्हॉल्व्हमधून पाणी भरता येते. त्यामुळे मशिन बंद करण्याची गरज नसते. ही हळद संपूर्णत: वाफेवर शिजत असल्यामुळे कुरकुमीनचे प्रमाण हळदीत आहे तसे साठविले जाते. त्यामुळे हळदीस चांगला रंग प्राप्त होऊन दरही चांगला मिळतो.
 
फायदे :
 
1. एका बॅचमध्ये साधारणपणे 300 किलो कंद आणि दररोज 8 तासांत 90 क्विंटल हळद कंद उकळता येते.
 
2. हळद कंदाची 300 किलोची एक बॅच उकळण्यासाठी सुमारे 25 ते 30 किलो सरपण (हळदीची पाने) इतकीच आवश्यकता असते.
 
3. फक्त तीनच माणसे एका दिवसात 90 क्विंटल हळद शिजवू शकतात.
 
4. या कामासाठी कुशल मजुरांची आवश्यकता नसते. घरातील हे लोक काम करू शकतात.
 
5. शेतकर्‍यांच्या गरजेनुसार या युनिटचे साइज वाढवता येते.
 
6. दोनशे ते अडीचशे किलो क्षमतेचा एक युनिट तयार करण्याचा खर्च रुपये ,50,000/- इतका येतो.
 
7. केवळ वाफेवर कंद शिजवल्यामुळे कंद कमी प्रमाणात पाणी शोषून घेतात आणि लवकर वाळतात. पारंपरिक पद्धतीत कंद वाळण्यासाठी 15 ते 20 दिवस लागतात, परंतु या पद्धतीत कंद 8 ते 10 दिवसांत वाळतात.
 
8. या पद्धतीत सलग शिजविण्याच्या पद्धतीमुळे वेळ आणि इंधनाची बचत होते.
 
Turmeric 1_1  H 
  
हळद वाळविणे व पॉलिश करणे :
 
शिजवलेली हळद 8 ते 10 दिवस उन्हात चांगली वाळवावी, हळद वाळत घालताना पहिले चार दिवस दोन इंचापेक्षा जाड थर देऊ नये. ओली हळद सायंकाळी एकत्र गोळा क रू नये. हळद वाळत घालताना कठीण जागेवरती किंवा ताडपत्रीवर घालावी. काळ्या मातीत जमीन सपाट करून पसरू नये. त्यामुळे अनावश्यक मजुरी खर्च वाढतो. शिवाय मालाची प्रत खराब होते. हळद वाळत घातल्यानंतर आवश्यकतेनुसार एक दोन वेळा हालवून घ्यावी. माती काडीकचरा वेळोवेळी बाहेर काढून टाकावा. शिजवलेली हळद चार दिवस उन्हात वाळविल़्यानंतर कोणत्याही परिस्थितीत परत पाण्याने/पावसाने भिजणार नाही याची दक्षता घ्यावी. पूर्ण वाळलेली हळद व अर्धवट वाळलेली हळद एकत्र मिसळू देऊ नये. अधूनमधून हात देताना कमी शिजलेली जादा फुगीर दिसत असलेली हळकुंडे त्वरित वेचून बाजूला काढावी. अशा हळकुंडांना किमान चार उने जास्त द्यावी लागतात. 
 
हळद शिजविताना कायलीतील पाण्यातील मातीचा थर हळदीवर बसलेला असतो. त्याचप्रमाणे हळदीची साल जातीपरत्वे कमी जास्त जाडीची असते. ही साल हळद शिजविल्यानंतर काळपट दिसते, चिरते ती पॉलिश करून काढल्याशिवाय हळद आकर्षक दिसत नाही. तिला बाजारभाव चांगला मिळत नाही. म्हणून हळद पॉलिश करणे गरजेचे असते. हळद पॉलिश करण्यासाठी लोखंडी ऑइलचा बॅरल वापर करावा. हे बॅरेल एका स्टॅण्डवर ठेवावे. हळद भरण़्यासाठी बॅरेलला 6ु 9 इंचाचे तोंड ठेवावे. या बॅरेलवर 10 ते 15 सेंमी. अंतरावर 3 ते 6 सेंमी. लांबीची व 1 ते 1.5 सेंमी. रुंदीचे छन्नीने भोके पाडून घ्यावीत. भोके पाडलेला आतील भाग खरबरीत होतो. पिंपाच्यामधून एक लोखंडी दांडा बसवून त्याला पिंपाच्या बाहेर गेल्यानंतर दोन्ही बाजूला हॅण्डलसारखा आकार दिल्यावर दोन व्यक्तींना ड्रम स्टॅण्डवर ठेवल्यावर गोलाकार फिरवता येतो. अशा पिंपात पॉलिश करावयाची हळद टाकून त्यामध्ये घर्षणासाठी अणकुचीदार 5 ते 7 दगड टाकून ड्रम फिरविल्यास आतील हळद लवकर पॉलिश होते. या पद्धतीने दोन गडी एका तासात 25 ते 30 किलो पॉलिश करतात. याच तत्त्वाचा वापर करून इलेक्ट्रिक मोटारीवर चालणारे किंवा ट्रॅक्टरवर चालणारे 2 ते 10 क्विंटल क्षमतेपर्यंत हळद पॉलिश ड्रम बाजारामध्ये उपलब्ध आहेत. वाळलेल्या हळदीचे उत्पन्न ओल्या हळदीच्या 20 ते 25% इतके मिळते.
 
हळदीची प्रतवारी करणे :
 
हळद पॉलिश केल्यानंतर हळकुंडाची किमान चार प्रकारांमध्ये प्रतवारी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. त्यामध्ये 
 
1. जाड, लांब हळकुंडे (3 सेंमी.पेक्षा लांब)
 
2. मध्यम जाड हळकुंडे (2 ते 3 सेंमी. लांब)
 
3. लहान आकाराची हळकुंडे (2 सेंमी.पेक्षा कमी लांबीची)
 
4. लहान माती खडेविरहित कणी
 
अशा वेगवेगळ्या प्रकारांत हळदीची प्रतवारी करून चांगल्या बारदानामध्ये पॅकिंग करावे यामध्ये सोरे गडड्े व शिजवलेले गडड्े हे वेगवेगळ्या ठिकाणी पॅकिंग करावे. हळदीची विक्री ही उघड लिलाव पद्धतीने होत असल्याने प्रत्यक्षात मालाचा दर्जा, जाडी, लांबी, चकाकी, आकर्षकपणा या बाबी पाहिल्या जातात. त्यामध्ये प्रतवारी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
हळद प्रक्रियायुक्त पदार्थ:
1) हळद पावडर:
 
Turmeric 1_1  H
हळद पावडर तयार करण्यासाठी वेगवेगळया जातीचे हळदीचा वापर केला जातो. हळद पावडर तयार करण्यासाठी प्रथम जाड मोठ्या हळकुंडाचा इलेक्ट्रीक मोटारीवर चालणार्‍या चक्कीवजा मशिनमध्ये भरडा केला जातो. मशिनमध्ये भरडा पुढे जाऊन हळद पावडर तयार केली जाते. ही पावडर वेगवेगळ्या मेषच्या जाळीतून बाहेर पडून शेवटी 300 मेश जाळीमधून बाहेर पडते. तयार पावडर 5, 10, 25 किलो आकाराच्या प्लॅस्टिक किंवा कापडी पिशवीमध्ये पॅकिंग करून विक्रीसाठी पाठवले जाते.
 
घटक द्रव्य स्पेशल(डशिलळरश्र) स्टँडर्ड (डींरपवरीव)
 
ओलावा (जास्तीत जास्त) 10 % 12 %
 
एकूण राख (जास्तीत जास्त) 7 % 9 %
 
आम्लामध्ये अविद्राव्य राख (जास्तीत जास्त) 1.5 % 1.5 %
 
कुरकुमीनॉइड (कमीत कमी) 2 % 
 
स्टार्च (जास्तीत जास्त) 60 % 60 %
 
2) कुरकुमीन :
 
वाळलेल्या हळद पावडरपासून इथाईल अल्कोहोल हे द्रावक वापरून कुरकुमीन नावाचा घटक वेगळा काढता येतो. हळदीमध्ये कुरकुमीनचे प्रमाण जातीपरत्वे 2 ते 6% इतके असते. कुरकुमीनपासून अनेक आयुर्वेदिक औषधे तसेच अनेक सौंदर्य प्रसाधने बनविता येतात. वाणपरत्वे हळदीमध्ये कुरकुमीनचे प्रमाण बदलते. कृषी संशोधन केंद्र, कसबे डिग्रज येथून 2004 साली प्रसारित केलेल्या फुले स्वरूपा (डीटीएस 222) या जातीमध्ये सर्वाधिक कुरकुमीनचे प्रमाण 5.2% इतके आढळले आहे. वाळलेल्या हळदीचा पिवळेपणा कुरकुमीनमुळे दिसून येतो. अधिक कुरकुमीन असलेल्या हळदीस चांगला बाजारभाव मिळतो. कुरकुमीनसाठी (4.5%) सेलम ही जातदेखील उत्तम आहे. ओल्या आंबे हळदीच्या कंदापासून उत्तम प्रकारचे लोणचे बनविता येते. अशाप्रकारे हळदीपासून विविध पदार्थ तयार करता येतात.
 
3) कुंकू :
 
हळदीचे गड्डे मुख्यत: कुंकू तयार करण्यासाठी वापरतात. त्यामध्ये टॅपिओका किंवा पांढर्‍या चिकणमातीचे खडे मिसळतता आणि त्यावर सल्फ्युरिक अ‍ॅसिड व बोरिक अ‍ॅसिडची प्रक्रिया करतात. हे मिश्रण वाळवून दळून काढले जाते. अशाप्रकारे हळदीपासून कुंकू तयार करण्याचे कारखाने अमरावती, पंढरपूर, तुळजापूर, पुणे, नाशिक येथे ठिकठिकाणी देवालयांच्या परिसरात आहेत.
 
4) रंगनिर्मिती :
 
लोकरी, रेशमी, सुती कपड्याला पिवळा रंग देण्यासाठी हळदीचा उपयोग करतात. सध्या काही प्रमाणात सुती कपड्यांना हळदीचा रंग देतात. औषधे, कन्सेक्शनरी उद्योगात हळदीचा रंगासाठी उपयोग होतो. वॉर्निश उद्योगातही हळदीच वापर होतो.
 
5) सौंदर्य प्रसाधने :
 
सौंदर्य प्रसाधने तयार करण्यासाठी ज्या आयुर्वेदिक वनस्पतींची लागवड उपयुक्त ठरते. त्यामध्ये हळदीचा सिंहाचा वाटा आहे. वेगवेगळ्या सौंदर्य प्रसाधनांमध्ये तसेच साबणांमध्ये हळदीच्या गुणधर्माचा उपयोग केलेला आढळतो. स्नानापूर्वी चेहर्‍याला व शरीराला हळद लावल्यास त्वचेला चकाकीपणा येतो. चेहर्‍याचे सौंदर्य वाढते.
 
6) सुगंधी तेल :
 
हळद ही मुळातच औषधी व गुणकारी असल्यामुळे तिच्यापासून सुगंधी तेल काढता येते. हळदीच्या ताज्या गड्ड्यांपासून 5 ते 6 % तेल मिळते. के तेल नारंगी पिवळ्या रंगाचे व हळदीसारख्या सुवास असणारे असते.
 
7) ओलीओरिझीन निर्मिती :
 
हळदीच्या भुकटीपासून ओलेओरिझीन काढण्याची पद्धत म्हैसूरच्या केंद्रीय अन्नतंत्र संशोधन संस्थेत प्रमाणित केली आहे. रंग व स्वादाकरिता त्याचा उपयोग औषधे व खाद्य पदार्थार्ंमध्ये करतात. म्हणून त्याला चांगली मागणी आहे. याचे शेकडा प्रमाण 5 ते 7 % असून त्यातील व्होलाटाइल तेलाचे प्रमाण 18 ते 20 % आहे.
 
8) औषधे तयार करण्यासाठी :
 
आयुर्वेदात हळदीचे कडू रसम उष्णवीर्य, रुक्ष, ब्रव्य, कृमीहर असे गुण सांगितले आहेत. औषधी तेल व मलम यामध्ये हळदीचा उपयोग करतात. हळद ही पाचक, कृमिनाशक, शक्तीवर्धक व रक्तशुद्ध करणारी आहे. मूत्रांशाच्या तक्रारीवर व मूतखड्यासाठी हळदीचा उपयोग होतो. हळदीचे तेल अँटिसेप्टिक आहे. हळदीचे असे अनेक औषधी गुणधर्म आहेत.
ओल्या आंबे हळदीच्या कंदापासून उत्तम प्रकारचे लोणचे बनविता येते.
 
 
 
डॉ. जितेंद्र कदम आणि डॉ. केशव पुजारी
काढणीपश्च्यात व्यवस्थापन, पदव्युत्तर संस्था, किल्ला रोहा
जि. रायगड ४०२११६