माळावरील हुमणीचा बंदोबस्त

डिजिटल बळीराजा    04-Sep-2018
 
महाराष्ट्रात दिसून येणाऱ्या २५ विविध किडींपैकी हुमणी या किडीचा प्रादुर्भाव काही भागात अधिक प्रमाणात दिसून येतो. म्हणून हुमणीच्या नियंत्रणासाठी तिचा जीवनक्रम, नुकसान स्वरूप आणि नियंत्रणाचे उपाय माहिती असल्याशिवाय या हुमणीचा बंदोबस्त करणे शक्य नाही.
 
कोल्हापूर, सांगली, सातारा, सोलापूर, अहमदनगर आणि परभणी जिल्ह्यामध्ये हुमणी प्रादुर्भाव सगळीकडे झालेला आहे. हुमणी काही ठिकाणी प्रथमच पण काही ठिकाणी दरवर्षी आढळून येते. आपल्या भागात दोन प्रकारच्या आढळतात. त्यात नदीकाठावरची (लिकोफोलीस) आणि माळावर (होलोट्राकिया) असे नामकरण आम्ही केलेले आहे. तसेच नवीन हुमणीच्या जात शोधून काढली आहे. त्यामध्ये भुंगे होलोट्राकिया ७० टक्के आणि नवीन हुमणी (फायलोग्यथस डायोनासिस ) ३० टक्के असे हुमणीच्या प्रमाण कोल्हापूर, सांगली वारणा कारखान्याच्या परिसरात आढळून आले आहे. या हुमणीमुळे कोल्हापूर जिल्ह्यातील भात, भुईमूग, सोयाबीन आणि उभा ऊस आणि खोडवा ढबू मिरची इ. पिकामध्ये अतोनात नुकसान झाले आहे. सांगली भागात वारणा परिसरात येलूर, कोरेगाव , तांदुळवाडी तसेच कागल, गडहिंग्लज, हातकणंगले, शिरोळ, कोल्हापूर जिल्हा या ठिकाणी अतोनात नुकसान झाले आहे. अशा शेतकरी आणि कृषी अधिकारी यांच्या तक्रारी आल्या आहेत. या हुमणीच्या नियंत्रणासाठी तिचा जीवनक्रम, नुकसान स्वरूप आणि नियंत्रणाचे उपाय माहिती असल्याशिवाय या हुमणीचा बंदोबस्त करणे शक्य नाही.
 
जीवनक्रम : हि हुमणी वळवाचा किंवा मान्सूनन पूर्व पाऊस साधारणतः ६० ते ७० मिमी. पडला कि हुमणीच्या भुंगे जमिनीतून तिन्ही सांजेस साधारण ६.४५ ते ८.१५ वाजता बाहेर पडतात आणि नजीकच्या झुडपावर ताईचा कडुनिंब, बाभळ, बोर इ . झाडावर जातात. नार आणि मादीचे तेथेच मिलन होते. मिलनानंतर नर लगेच मरतो आणि मादी जमिनीत अंडी घालते. एक मादी साधारणपणे ५० ते ६० अंडी घालते त्यावेळी जमिनीत पिके नसतात. पण सेंद्रिय खत टाकलेले असते. अंडी साधारणतः १५ ते १८ दिवसांनी उबतात. हि हुमणीच्या अळी प्रथम सेंद्रिय पदार्थ खाते नंतर ती पिकाच्या मुळाकडे वळते. अळीच्या तीन अवस्था आहेत. पहिली अवस्था ४५ ते ५५ दिवस दुसरी अवस्था ५५ ते ११० दिवस तिसरी अवस्था ११० ते १२० दिवस असते. पूर्ण वाढ झालेली हुमणीच्या अळी जमिनीत ७० सेंमी खोल कोषावस्थेमध्ये जाते. २० ते २२ दिवस हि कोषावस्था असते. त्यानंतर भुंगा बाहेर पडतो. पाऊस झाल्यानंतर हे भुंगे पुन्हा बाहेर पडतात. साधारपणे एक पिढी पूर्ण होण्यास एक वर्षाचा कालावधी लागतो. 
 
नुकसानीचे स्वरूप : हुमणीच्या अळी प्रथम सेंद्रिय पदार्थ आणि त्यानंतर पिकाची मुळे खाते आणि पिके वाळतात. हि हुमणी भात, भुईमूग, सोयाबीन आणि उभा ऊस अशा सर्व पिकांचे नुकसान करतो. मुळे नष्ट झाल्यामुळे रोप किंवा ऊस वाळतो. भात, भुईमूग आणि सोयाबीन वाळते आणि अतोनात नुकसान होते. तसेच हि हुमणी आता केलेल्या आणि करणाऱ्या आडसाली उसाला सुद्धा लागण्याची दाट शक्यता आहे. 
 
नियंत्रणाची उपाय योजना : नुकसानीचे स्वरूप लक्षात घेता उभा ऊस किंवा खोडव्यामध्ये पहारीने उसाच्या बुंध्यालगत खड्डा काढून त्यात हुमणीचा प्रादुर्भाव दिसू लागताच फ्लूबेंडअमाइड ५ मिली , क्लोमायोनिडीन २५० ग्रॅम,रेनाकझीपायर २०० मिली किंवा लेसेंटा १६० ग्रॅम किंवा क्लोरोपायरीफॉस १ लि एकरी ४०० लि पाण्यात मिसळून पंपाचे नोझल काढून कच्च्या घातीवर पहारीने नाले मारून आळवणी करावी. वरील सर्व उपाय सामुदायिकरीत्या करणे गरजेचे आहे. किंवा फोरेट १० जी किंवा फिप्रोनील दाणेदार किंवा कोलाट्रीनीलोप्रील ०.४ जीआर १० किलो समप्रमाणात मातीत मिसळून कच्या घातीवर टाकावे. नुसते सरीतून औषध टाकून हुमणीचा बंदोबस्त होणार नाही. कारण हुमणी बोधात असते. 
 
कीटकशास्त्र विभाग, कृषिमहाविद्यालय, कोल्हापूर येथे हुमणीच्या जैविक नियंत्रणाविषयी प्रयोग झालेले आहेत. त्यामध्ये असे निष्कर्ष आहेत की मेटारायझम ऑनिसोफिली किंवा बिव्हेरीया बुरशी ७५ ग्रॅम १५ लि. पाण्यात मिसळून त्यात थोडे अर्धा कप दुध टाकून पहारीने केलेल्या खड्ड्यात आळवणी करावी. सूत्रकृमींचा वापर करून हुमणीचा बंदोबस्त करता येतो असे प्रयोग हैद्राबाद आणि बेंगलोर च्या सहकार्याने घेतले आहेत. गॅलरिया (मेणातील अळी) सूत्रकृमीग्रस्त असे एक चौरस मीटर मध्ये नाळे मारून जमिनीत टाकल्यास हुमणीचा बंदोबस्त होतो असे निष्कर्ष आहे. तसेच नुकसान ग्रस्त भागात नांगरट करून अळ्या वेचून त्याचा नाश करावा. हा प्रादुर्भाव पाऊस लांबल्यामुळे जास्त दिसून येत आहे. जर जोराचा पाऊस पडला तर प्रादुर्भाव कमी होतो कारण ही अळी पाण्यात टिकत नाही. 
 
एकात्मिक नियंत्रण : वळवाचा पाऊस पडल्यावर (मार्च पासून मे पर्यंत) हुमणीचे भुंगे एकाचवेळी बाहेर पडतात. आणि बाभूळ, कडुनिंब झाडावर जमा होतात. ते काठीच्या साहाय्याने फांदया हलवून गोळा भुंगे करून रॉकेल मिश्रित पाण्यात टाकून मारावेत. 
अळी सुरुवातीला सेंद्रिय पदार्थावर जगते तेंव्हा खरीप हंगामात जमिनीत शेणखत टाकताना खताबरोबर हेक्टरी २५ किलो मेटारायझम किंवा बिव्हेरीया बुरशी मिसळून टाकावी. 
 
पावसामुळे बऱ्याच भागात उसाची आडसाली लावण झालेली नाही. त्यावेळी शेणकाल्यातुन मेटारायझम बुरशी जमिनीतून टाकून लगेच लावण करावी. 
 
अधिक माहितीसाठी प्राध्यापक कृषि कीटकशास्त्र विभाग, कृषि महाविद्यालय, कोल्हापूर येथे संपर्क साधावा.
 
डॉ. पांडुरंग बा. मोहिते.
प्राध्यापक कृषी कीटकशास्त्र विभाग,
कृषी महाविद्यालय, कोल्हापूर