सोयाबीन पिकाची काढणी, मळणी व साठवणूक

डिजिटल बळीराजा    24-Sep-2018
 
सोयाबीन पिकाची कापणी, मळणी व बाजारात विक्री करण्यापूर्वी मालाची योग्य प्रकारे साठवणूक करणे ह्या गोष्टी बियाण्याची गुणवत्ता व उगवण शक्ती टिकवून ठेवण्यात आणि योग्य बाजारभाव मिळवून देण्यात महत्वपूर्ण ठरतात. म्हणून उत्तम दर्जाचे बियाणे उत्पादित करण्यासाठी शास्त्रोक्त पद्धतीने सोयाबीनची कापणी, मळणी व साठवणूक करणे आवश्यक आहे. 
 
सोयाबीन हे महाराष्ट्रामध्ये मोठ्या प्रमाणात घेतले जाणारे प्रमुख गळीत पीक आहे. हे पीक कोल्हापूर, सातारा, सांगली, पुणे, सोलापूर, लातूर, उस्मानाबाद, वाशिम, अकोला, बुलडाणा, यवतमाळ इत्रादी प्रमुख जिल्ह्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते. हे पीक यशस्वीरित्या घेण्यासाठी चांगल्या प्रतीचे बियाणे, मुख्य व सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा खतांद्वारे योग्य पुरवठा, वेळेवर पेरणी, पुरेसे पाऊसमान, वाढीच्या नाजुक अवस्थांमध्ये सिंचनासाठी पाण्याची उपलब्धता, कीड, रोग व तणांचे योग्य व्यवस्थापन या बाबींची आवश्यकता असते, परंतु या सर्व उत्पादन घटकांचे काटेकोर व्यवस्थापन करून चांगल्या प्रकारे वाढविलेल्या सोयाबीन पिकाची कापणी, मळणी व बाजारात विक्री करण्यापूर्वी मालाची योग्य प्रकारे साठवणूक करणे ह्या गोष्टी बियाण्याची गुणवत्ता व उगवणशक्ती टिकवून ठेवण्यात आणि योग्य बाजारभाव मिळवून देण्यात महत्वपूर्ण ठरतात. म्हणून उत्तम दर्जाचे बियाणे उत्पादित करण्यासाठी शास्त्रोक्त पद्धतीने सोयाबीनची कापणी, मळणी व साठवणूक करणे आवश्यक आहे. 
 
काढणी (कापणी) : सोयाबीनच्या शेंगांमध्ये दाणे भरून ते पझाल्यापासून पिकाची कापणी करेपर्यंतची असणारी हवामानाची स्थितीही उत्पादित होणार्रो बियाण्याच्या उगवणशक्ती व गुणवत्तेच्या दृष्टीने फार महत्वाची असते. पिकाच्या या अवस्थेत शेंगा पक्व होत असताना बियातील आर्द्रता झपाट्याने कमी होत असते. याकाळात सतत व दीर्घकाळ पडणारा पाऊस अत्यंत नुकसानकारक असतो. अशा पावसात पीक भिजून पुन्हा वाळते त्यामुळे बियाण्याच्या उगवणीवर विपरीत परिणाम होतो. काढणीच्या वेळी पावसाने होणारे असे नुकसान टाळण्यासाठी पीक जेव्हा पक्व अवस्थेत असते व बियातील आर्द्रतेचे प्रमाण साधारणत: वाढेल तेव्हा काढणी करणे आवश्यक असते. पक्व झालेल्या पिकाच्या काढणीस जास्त उशीर झाल्यास शेंगा फुटून बिया शेतातच गळून पडतात व नुकसान होते. जर पक्व अवस्थेत पीक असताना पाऊस आला तर पाऊस थांबल्यानंतर लगेच पिकाची कापणी करावी, मात्र अशावेळी कापलेले पीक वाळविण्यासाठी योग्य सुविधा असणे आवश्यक आहे. यामुळे बियाण्याची प्रत चांगली राहण्यास मदत होते, शिवाय शेंगा फुटून उत्पादनात घट देखील येत नाही. पीक पक्व अवस्थेत असताना शेंगा फुटल्याने होणारे नुकसान टाळण्यासाठी शेंगा फुटण्यास प्रतिबंधक असणार्रो वाणांचीच लागवडीसाठी निवड करावी.
 
पिकाची कापणी करताना शेतात तण असल्यास त्याची पिकाबरोबर कापणी होणार नाही याची खबरदारी घ्यावी. कापणी करण्या अगोदर शेतातील रोगग्रस्त झाडे उपटून नष्ट करावीत. पीक तयार होण्याच्या?? दिवस अगोदर हेक्टरी? किलोग्रॅम डारथेन-एन-?? या बुरशीनाशकाची पाण्यात मिसळून फवारणी करावी. यामुळे बियाण्यावरील बुरशीजन्र रोगांचे नियंत्रण होऊन उगवणशक्ती सुधारते. पिकाची कापणी धारदार विळ्याच्या सहाय्याने जमिनी लगत करावी, जेणे करून शेतात शेंगा राहणार नाहीत. कापणी करताना झाडे उपटून येणार नाहीत, याची काळजी घ्यावी अन्रथा बियाण्यात मातीचे खडे मिसळू शकतात. कापणी केलेल्या पिकाचे लगेच ढिग लावू नयेत व कापलेले पीक शेतातच उन्हात वाळू द्यावे. ढिग लावल्यास बियाण्याच्या प्रतीवर व उगवण शक्तीवर विपरीत परिणाम होण्याची शक्यता असते. मोठ्या क्षेत्रावर सोयाबीनची लागवड केलेली असल्यास वेळ व पैशाची बचत होण्याच्या दृष्टीने कापणी व मळणीही यंत्राद्वारे (कंम्बारनहार्वेस्टर) करणे योग्य ठरते. अशावेळी कापणीचे पाते जमिनीच्या वर राहतील व यंत्राचा वेग मध्यम राहील, याची काळजी घ्यावी. ब्रश कटरचा वापर करून देखील सोयाबीनची कापणी करता येते व कापणी केलेले सोयाबीन एक किंवा दोन मजुरांद्वारे गोळा केले जाते. याकापणी पद्धतीमुळे वेळ व मजूर यांची बचत होते. यंत्राद्वारे कापणीस योग्य अशा सोयाबीनच्या वाणांची निवड पेरणीसाठी करावी. उदा. एमएसीएस-???? या जातीस जमिनीपासून? ते ??सें.मी. ऊंची वर शेंगा लागतात व काढणीच्या वेळी शेंगा फुटत नाहीत त्यामुळे ही जात यंत्राने कापणी करण्यास योग्य आहे.
 
मळणी : सोयाबीनची मळणी पुढील तीन पद्धतींचा वापर करून करता येते.
 
1) काठी किंवा मोगरीने बडवून
2) ट्रॅक्टरच्याचाकाखाली मळून आणि 
3) मळणी यंत्राद्वारे. 
लागवडीचे क्षेत्र मोठे असेल तर पहिल्या पद्धतीमध्ये जास्त वेळ व श्रम लागत असल्यामुळे ती योग्य ठरत नाही, तथापि ती पद्धत अल्पभूधारक शेतकर्राांमध्ये लोकप्रिय आहे. या पद्धतीने मळणी केलेले बियाणे छोट्या शेतकर्रांना पुढील हंगामामध्ये एक एकर क्षेत्रावर पेरणी करण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते. ट्रॅक्टरच्या चाकाखाली मळणी केल्यास बियाण्याच्या पापुद्रयास विजा पोचून बियाण्याचे नुकसान होत नाही व त्याची उगवण शक्तीही चांगली राहते. परंतु अशी मळणी सिमेंटच्या कडक आणि टणक खळ्यावर किंवा सारवलेल्या खळ्यावर करू नये. त्यासाठी शेतात ताडपत्री आंथरून किंवा मातीच्या खळ्यावर कापणी केलेल्या पिकाचा जाड थर पसरवून एक ते दिड तास उन्हात वाळवावे व थरांची आलटा पालट करून शेंगामधून बिया बाहेर पडण्यासाठी त्यावर दोन ते तीन वेळा ट्रॅक्टर फिरवावा. यामुळे बियाणे फुटून त्याची डाळ होण्याची शक्यता कमी होते व हे बियाणे पुढील हंगामात मोठ्या क्षेत्रावर पेरणी करण्यासाठी उपलब्ध होते.
काठी किंवा मोगरीने बडवून मळणी : मळणी यंत्राने मळणी करवयाची असल्यास बियाण्यातील आर्द्रता कमी नसावी, तसेच मळणी यंत्राचे फेरे (आरपीएम) मिनिटाला??? ते ???पर्यंत मर्यादित ठेवावेत. मळणी यंत्र चालू असताना अधूनमधून पोत्यामध्ये पडणार्रा बियाण्याकडे लक्ष ठेऊन बियांची डाळ होण्याचे प्रमाण जास्त होत असल्याचे निदर्शनास आल्यास आरपीएम कमी करावेत. वरील सर्व पद्धतींद्वारे मळणी करत असताना जर एकापेक्षा जास्त सोयाबीन वाण असतील तर त्यांचे बियाणे स्वतंत्रपणे मळणी करणेच फारदेशीर ठरते. 
 
ट्रॅक्टरच्या चाकाखाली मळणी :
हाताळणी व साठवणूक : मळणी झाल्यानंतर सोयाबीनचे बियाणे सिमेंटच्या खळ्यावर किंवा ताडपत्रीवर एकसारखे पसरवून बियाण्यातील आर्द्रता होईपर्यंत उन्हात वाळवावे. वाळलेल्या बियाण्यातील शेंगा, फोलपटे, काड्या, कचरा, माती, खडे इत्यादि काढून ते स्वच्छ करावे. 
 
सारख्या आकाराचे बियाणे मिळण्यासाठी ? मि.मी. लंबवर्तुळाकार आकाराचे छिद्र असलेल्या चाळण्यांचा वापर करावा. बियाणे हाताळताना विशेषत: बीजप्रक्रिया केंद्रात ते जास्त ऊंचीवरुन आपटले जाणार नाही याची काळजी घ्यावी. स्वच्छ केलेले बियाणे कोरड्या जागेत स्वच्छ, कीड विरहित किंवा नवीन पोत्यात साठवून ठेवावे. साठवण करावयाच्या बियाण्याची आर्द्रता असावी. बियाण्यातील आर्द्रता? टक्करांपेक्षा कमी झाल्यास उगवण शक्तीवर परिणाम होतो. बियाणे भरून ठेवण्यासाठी ज्रूटचे पोते वापरावे. सोयाबीनचे बियाणे हवेतील आर्द्रता लवकर शोषून घेते त्यामुळे साठवणुकीची जागा कोरडी व ओलावा प्रतिबंधक असावी व उन्हाळ्यात बियाणे साठवण केलेल्या खोलीतील तापमान ??? सेल्सिअस पेक्षा जास्त असू नये.
 
बियाणे ??? किलोच्या पोत्यामध्ये भरलेले असल्यास साठवणूक करताना? पोत्यांपेक्षा जास्त व ?? किलोच्या पोत्यामध्ये भरलेले असल्यास? पोत्यांपेक्षा जास्त मोठी थप्पी लावू नये. अन्रथा सर्वात खालच्या पोत्यातील बियाण्यावर जास्त वजन पडून बियाणे फुटून त्याची उगवणशक्ती कमी होते. पोत्यांची थप्पी जमिनीपासून ??-?? सें.मि. उंचीवर लाकडी फळ्यांवर लावावी. पोत्यांची रचना उभी-आडव्या पद्धतीने करावी, म्हणजे हवा खेळती राहून बियाण्याची गुणवत्ता व उगवणशक्ती जास्तकाळ टिकण्यास मदत होते. आवश्यकते नुसार बियाणे साठवण केलेल्या खोलीमध्ये कीटकनाशक व बुरशीनाशकाचा वापर करावा. बियाणे साठवण केलेल्या खोलीमध्ये उंदरांचा उपद्रव होऊ नये यासाठी आवश्यक ती काळजी घ्यावी. सोयाबीनच्या बियाण्याच्या पोत्यांची हाताळणी व वाहतूक काळजीपूर्वक करावी. पोती उंचावरून आदळली जाणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.