उन्हाळी हंगामातील फळझाडांचे एकात्मिक व्यवस्थापन

डिजिटल बळीराजा    09-Feb-2018
 
 
देशातील फळझाडांच्या लागवडीमध्ये महाराष्ट्रात हे अग्रगण्य राज्य म्हणून गणले जात आहे. कमी पावसाच्या अवर्षणग्रस्त क्षेत्रात व हलक्या जमिनीतदेखील काही फळझाडांची लागवड फायदेशीर होऊ शकते. फळपिकांच्या लागवडीनंतर प्रत्यक्ष उत्पादन सुरू होईपर्यंत झाडांची काळजी घेणे अत्यंत जरुरीचे असते. उन्हाळी हंगामात तर फळबागांचे नियोजन जर चांगल्या प्रकारे नाही तर मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होण्याची शक्यता असते. त्यासाठी मोसंबी व कागदी लिंबू, केळी, द्राक्ष, पेरू , आंबा, डाळिंब व अंजीर या फळझाडाच्या एकात्मिक व्यवस्थापने संबंधीची माहिती गरजेची असून ती या लेखात वाचावयास मिळणार आहे.
 
 
महाराष्ट्र राज्यात रोजगार हमी अंतर्गत शासनाने फळबाग लागवडीस प्रोत्साहन दिल्यामुळे शेतकर्यांनी त्या योजनेस प्रतिसाद देऊन विविध फळपिकांची लागवड केलेली आहे. कारण महाराष्ट्र राज्य विविध हवामानांचे गट व जमिनींचे प्रकार यांनी नटलेले आहे. म्हणून महाराष्ट्रात फळझाडांची नियोजनबद्ध लागवड फार पूर्वीपासून होत असून, आज देशातील फळझाडांच्या लागवडीमध्ये महाराष्ट्रात हे अग्रगण्य राज्य म्हणून गणले जात आहे. कमी पावसाच्या अवर्षणग्रस्त क्षेत्रात व हलक्या जमिनीतदेखील काही फळझाडांची लागवड फायदेशीर होऊ शकते. फळपिकांच्या लागवडीनंतर प्रत्यक्ष उत्पादन सुरू होईपर्यंत झाडांची काळजी घेणे अत्यंत जरुरीचे असते. उन्हाळी हंगामात तर फळबागांचे नियोजन जर चांगल्या प्रकारे नाही तर मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होण्याची शक्यता असते. उन्हाळी हंगामात विविध फळपिकांची कोणत्या प्रकारची काळजी घ्यावी याविषयीचे विवेचन प्रस्तुत लेखात केले आहे. 
 
1. लिंबूवर्गीय फळबागांचे व्यवस्थापन (मोसंबी व कागदी लिंबू) :
 
- पाणी देणे : लिंबूवर्गीय फळबागांना दुहेरी ओळ (डबल रिंग) पद्धतीने पाणी द्यावे. उन्हाळ्यात 8-10 दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे. पाणी शक्यतो रात्री द्यावे ज्या ठिकाणी उन्हाळ्यात पाण्याची कमतरता आहे, त्या ठिकाणी ठिबक सिंचनाद्वारे पाणी द्यावे. 
 
- आच्छादनाचा वापर करणे : प्लास्टिक कागद किंवा भुसा यांचा आच्छादन म्हणून वापर करावा. आच्छादनामुळे जमिनीत सतत ओलावा राहण्यास मदत होते, शिवाय गवताचा बंदोबस्त होऊन जमिनीची धूप थांबते. 
 
- केवोलिनचा वापर करणे : 6 टक्के तीव्रतच्या केवोलिनची फवारणी उन्हाळ्यात लिंबूवर्गीय फळबागांवर केली असता बाष्पीभवनाचे प्रमाण कमी होऊन फळबागांचे उन्हापासून संरक्षण होण्यास मदत होते. 
 
- उन्हाळ्यात कागदी लिंबाचे उत्पादन वाढवण्यासाठी जून महिन्यात 50 पी. पी. एम. जिब्रेलिक अॅसिड, सप्टेंबर महिन्यात 1000 पी. पी. एम. सायकोसिल व ऑक्टोबर महिन्यात 1 टक्का पोटॅशियम नायट्रेटची फवारणी करावी. 
- उन्हाळ्यामध्ये मोसंबीच्या आंबे बहाराची फळगळ कमी करण्यासाठी एन. ए. ए. (नॅप्थॅलिन अॅसेटिक अॅसिड) या संजीवकाची 10 पी. पी. एम. (10 मिलीग्रॅम प्रति लिटर पाणी) तीव्रतेची फळधारणेनंतर 15 ते 20 दिवसांनंतर फवारणी करावी, किंवा 1.5 ग्रॅम 2, 4 - डी किंवा जिब्रेलिक आम्ल आणि 100 ग्रॅम कार्बेन्डॅझिम आणि 1 किलो युरिया यांचे 100 लिटर पाण्यात द्रावण करून फवारणी करावी. 15 दिवसांनी परत दुसरी फवारणी करावी. 
- मोसंबी व कागदी लिंबूझाडांच्या खोडास जमिनीपासून तीन फूट उंचीपर्यंत बोर्डोपेस्ट लावावी (1 कि. मोरचूद + 1 कि. चुना + 10 लिटर पाणी). त्यामुळे उन्हाळ्यात खोडावर पडणारा सूर्यप्रकाश परावर्तित होऊन झाडाचे उन्हापासून संरक्षण होईल. 
- उन्हाळ्यात पाण्याची फारच कमतरता असल्यास झाडे जगविण्यासाठी झाडांवरील फळांची संख्या कमी करावी तसेच अनावश्यक फांद्यांची छाटणी करावी. 
- बागेभोवती वाराप्रतिबंधक कुंपण करावे. 
- लिंबूवर्गीय फळांची वेळोवेळी टिपणी (चाळणी) करून बाष्पीभवन वेग कमी करावा. 
 
2. केळी : उन्हाळा सुरू झाल्याने कमाल तापमानात मोठ्या प्रमाणात वाढ होते, तसेच आर्द्रतेतही घट होत असल्याने केळीबागेची विशेष काळजी घेताना पुढील गोष्टी ध्यानात घ्याव्यात. 
- मृगबाग व कांदेबागेतील पिले धारदार विळ्याने कापून घ्यावीत. 
- झाडावर लोंबणारी हिरवी अथवा वाळलेली अशी कोणतीही पाने कापू नयेत. कारण या पानांमुळे खोडाचे उष्ण वार्यापासून संरक्षण होते. 
- उन्हाळ्यात पिकाची पाण्याची गरज वाढलेली असते. तेव्हा केळीच्या प्रत्येक झाडाला दररोज 16 ते 25 लिटर पाणी द्यावे. 
- बागेभोवती सजीव कुंपण लावलेले नसल्यास कापसाच्या पराठ्या, तुरकाड्या, उसाचे पाचट अथवा ज्वारी-बाजरी-मका यांची ताटे, कडबा वापरून झाप तयार करावे व बागेच्या चोहोबाजूंनी लावावे. 
- तीव्र सूर्यप्रकाशापासून बागेच्या संरक्षणासाठी प्रति 100 लिटर पाण्यातून आठ किलो केवोलिन बाष्परोधक स्टिकर मिसळून झाडावर फवारणी करावी. 
- बागेत उसाचे पाचट, गव्हाचा भुसा, बाजरीचे सरमड किंवा डाळवर्गीय पिकांचे काड यांचे दाट आच्छादन करावे. 
- मृगबाग केळीतील निसवणार्या घडावर व केळफुलांवर फुलकिडींचा प्रादुर्भाव होऊ नये म्हणून निसवतेवेळी केळफुलावर 1.25 ग्रॅम अॅसिटामिप्रीडची प्रति 10 लिटर पाण्यातून स्टिकरसह फवारणी करावी. घडातील शेवटची फणी उमलल्यानंतर केळफूल कापून बागेबाहेर नेऊन नष्ट करावे. तसेच फळांच्या आकारमानात भरीव वाढ होण्यासाठी घडांवर 10 लिटर पाण्यात 50 ग्रॅम पोटॅशियम डायहायड्रोजन फॉस्फेट अधिक 100 ग्रॅम युरिया अधिक 5 मिली स्टिकर या प्रमाणात पूर्ण घड निघाल्यानंतर एकदाच फवारणी करावी. निर्यातक्षम केळीसाठी घडावर 6 ते 8 फण्या ठेवाव्यात. यानंतर घड दांड्यासह 100 गेज जाडीच्या दोन ते सहा टक्के सच्छिद्रता असलेल्या अर्धपारदर्शक प्लॅस्टिक पिशव्यांनी झाकावा. यामुळे ऊन-पाऊस-धूळ तसेच किडींपासून घडांचे संरक्षण होईल व घडांची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होईल. 
- कांदेबाग केळीला लागवडीनंतर 165 दिवसांनी द्यावयाच्या रासायनिक खतांच्या मात्रांत 82 ग्रॅम युरिया व 83 ग्रॅम म्युरेट ऑफ पोटॅश बांगडी पद्धतीने कोरून द्यावे. खते दिल्यानंतर व्यवस्थित ती मातीआड करावी. 
- खते देण्यासाठी फर्टिगेशन पद्धतीचा अवलंब करणार्या शेतकर्यांनी मृगबाग केळीला प्रति 1000 झाडांना पाच किलो म्युरेट ऑफ पोटॅशची मात्रा आठवड्यातून एकदाच द्यावी. 
- मृगबागेतील कललेली झाडे घडाच्या वजनाने पडू नयेत म्हणून पॉलिप्रॉपलिनच्या पट्ट्या लावाव्या किंवा बांबूच्या साहाय्याने झाडांना आधार द्यावा. 
 
3) द्राक्ष : उन्हाळ्यात हंगामात द्राक्षपिकाची एप्रिल छाटणी किंवा खरड छाटणी हे अत्यंत महत्त्वाचे काम करावे लागते. एप्रिल छाटणी महिन्याच्या सुरुवातीस करावी. ही छाटणी करताना फक्त खोड व ओलांडे राखून बाकीचा सर्व भाग छाटून टाकावा लागतो. एप्रिल छाटणीनंतर काड्यांची प्रसंगानुरूप विरळणी करणे फायद्याचे ठरते. ही विरळणी करताना वेलीवरील एकूण काड्या, त्यांची वाढ व जोमदारपणा या गोष्टींचा विचार करावा. विरळणीचे काम शक्य तेवढ्या लवकर करणे फायदेशीर असते. एप्रिल छाटणीपूर्वी बागेस पाणी द्यावे. त्याचप्रमाणे मंडपाच्या तारा ओढून घ्याव्यात. सुटलेले ओलांडे बांधून घ्यावेत, तसेच खोडावरील सुटलेली साल काढून टाकावी. खोडावर व ओलांड्याच्या वरच्या भागावर बोर्डोपेस्ट लावावी. यामुळे वेलीच्या खोडांचे कडक उन्हापासून संरक्षण होते. त्याचप्रमाणे द्राक्षपिकावर येणार्या किडींचा व रोगाचा बंदोबस्त करावा. यामध्ये प्रामुख्याने उडद्या कीड, फुलकिडे, पिठ्या ढेकूण या किडींचा बंदोबस्त करावा. 
 

 
 
4. पेरू : पेरूमध्ये स्थानिक बाजारपेठेचा विचार करून आपणास कोणता बहार धरावयाचा याचा निर्णय घ्यावा. ज्या शेतकरी बंधूंना मृगबहार धरावयाचा आहे त्यांनी पेरूच्या बागेस फेब्रुवारी ते मे महिन्याच्या कालावधीत पाणी देऊ नये. हा काळ उन्हाळ्याचा असल्याने पाण्याचीदेखील टंचाई असते. तसेच या बहाराची फळे हिवाळ्यात तयार होत असल्याकारणाने या बहरातील फळांमध्ये फळमाशीचा प्रादुर्भाव अत्यंत कमी असतो. त्याचप्रमाणे फळांची गुणवत्ताही उत्तम प्रकारची असते. 
 
या कालावधीमध्ये झाडांना पाण्याचा ताण देताना भारी जमिनीस 40 ते 60 दिवसांचा, तर हलक्या जमिनीस 30 ते 50 दिवसांचा ताण पुरेसा होतो. पाणी तोडल्यामुळे झाडांची वाढ थांबते व पानगळ होते. त्यामुळे झाडांना पूर्ण विश्रांती मिळून झाडामध्ये अन्नद्रव्यांची साठवण होते आणि ही अन्नद्रव्ये पुढे पाणी दिल्यानंतर फुलोरा निर्माण करण्यास मदत करतात. अर्धवट पानगळीनंतर बागेतील जमिनीची नांगरट करून मशागत करावी. भारी जमिनीत पानगळ लवकर होत नाही, म्हणून खोल नांगरट करावी. बागेतील तण पूर्णपणे काढून टाकावे व जमीन चांगली भुसभुशीत करावी. जास्त पाण्याचा ताण दिल्यास पानगळही जास्त होते व फुले धरणार्या काड्यांची मर होऊन झाडांना हानी होते. म्हणून ताण काळजीपूर्वक द्यावा. उन्हाळ्यात जमीन तशीच तापू द्यावी. मे महिन्यात शेवटी पूर्ण वाढलेल्या झाडास 25 ते 30 किलो शेणखत व 600:300:300 ग्रॅम नत्र, स्फुरद व पालाश या खतांची मात्रा प्रति झाड या प्रमाणात द्यावी. नत्र दोन हप्त्यांमध्ये विभागून द्यावे. 
 
5) आंबा : उन्हाळी हंगामात काळजी घेण्यासारखे तिसरे महत्त्वाचे फळपीक आंबा असून पहिल्या वर्षी लावलेल्या कलमांचा उन्हाळ्यापासून बचाव करण्यासाठी सावली करावी. जमिनीतील ओलावा टिकून ठेवण्यासाठी वाळलेल्या पालापाचोळा, गवत किंवा उसाच्या पाचटाने झाडांच्या बुंध्याभोवती आच्छादन करावे. आंब्याच्या बागांना पाणी देण्याची प्रथा नसली, तरी पहिल्या वर्षी उन्हाळ्यात 2 ते 3 दिवसांच्या अंतराने 2 ते 5 वर्षे वयाच्या झाडांना 4 ते 5 दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे. 
 
त्याचप्रमाणे तुडतुड्यापासून मोहोरावर होणारा प्रतिकूल परिणाम टाळण्यासाठी कार्बारिल 4 ग्रॅम प्रति लिटर पाण्यातून मोहोरावर फवारावे किंवा 300 मेश गंधक भुकटी + 10 टक्के कार्बारिल भुकटी समप्रमाणात वारा शांत असताना धुरळावी. त्यामुळे मोहोरावरील तुडतुड्यांचे तसेच भुरी रोगाचेही नियंत्रण होईल. 
 
झाडांवरील फळांची गळ थांबवण्यासाठी एन. ए. ए. 10, पी. पी. एम. किंवा 2-4 डी 15 पी. पी. एम. किंवा अलार 100 पीपीएम या संजीवकांचे कमीत कमी दोन फवारे द्यावेत. यापैकी पहिली फवारणी फळे वाटाण्याच्या आकाराची असताना, तर दुसरी फवारणी फळे बोराएवढी झाल्यावर करावी. 
 
6) डाळिंब : डाळिंब पिकाला कोरडवाहू फळपिकांच्या शेतीत प्रथम स्थान आहे. उन्हाळी हंगामात येणार्या आंबे बहारासाठी पिकांचे नियोजन करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. उन्हाळी हंगामातील या पिकांसाठीचे महत्त्वाचे नियोजन म्हणजे पाण्याचे नियोजन. उन्हाळी हंगाम फेब्रुवारी ते मे चार महिने असल्याने पिकास नियमित व एकसारखे पाणी देणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. यासाठी ठिबक सिंचनाद्वारे पूर्ण वाढलेल्या झाडास फेब्रुवारी महिन्यात 23 लिटर, मार्च महिन्यात 34 लिटर, एप्रिल महिन्यात 46 लिटर, तर मे महिन्यात 50 लिटर पाणी दररोज देणे आवश्यक असते. पाणी देण्यात जर अनियमितता आली तर फुलगळतीचे प्रमाण वाढते व त्याचा उत्पादनावर विपरीत परिणाम होतो. पाण्याची टंचाई असणार्या फळबागांमध्ये उन्हाळी हंगामात काळ्या रंगाच्या पॉलिथीन पेपरने किंवा उसाच्या पाचटाच्या साहाय्याने आच्छादन केल्यास झाडांजवळ ओलावा टिकून राहण्यास मदत होते. सेंद्रिय खतांचा वापर जास्तीत जास्त केल्यास जमिनीत पाणी धरून ठेवण्याच्या क्षमतेतदेखील वाढ होते. ठिबक सिंचनाची सोय नसलेल्या ठिकाणी दंडाने 7 ते 8 दिवसांनी पाणीपुरवठा करावा. तसेच झाडांच्या वयोमानानुसार एका झाडावर फळांची संख्या कमी ठेवावी, जेणेकरून फळांचा आकार व वजन चांगल्या प्रकारे मिळेल व फळांना बाजारभाव चांगले मिळतील. 
 
कीड व रोगनियंत्रण : बहार धरतेवेळी पाणी दिल्यानंतर खोडास गेरू + कीटकनाशक + बुरशीनाशक पेस्टचा मुलामा द्यावा व खोडाजवळ कीटकनाशकाचे द्रावण ओतावे. 
 
मावा, कोळी आणि खवले किडींच्या नियंत्रणासाठी आंतरप्रवाही कीटकनाशक व निंबोळी अर्क (4 टक्के) यांची आलटून-पालटून फवारणी करावी. 
 
पिठ्या ढेकणाच्या नियंत्रणासाठी व्हर्टिसिलियम लेकॅनी व परोपजीव बुरशीचा वापर करावा, तसेच क्रिप्टोलेमस मॉन्टोझायरी हे परभक्षी कीटक बागेत सोडावे. 
 
याशिवाय मर रोग व तेलकट डाग या रोगांच्या नियंत्रणासाठी विद्यापीठाने सुचविलेल्या उपाययोजनांची अंमलबजावणी करावी. त्यानुसार मर रोगाच्या नियंत्रणासाठी कार्बेन्डॅझिमचे 0.1 टक्का द्रावण 5 लि. प्रति झाडास द्यावे. 
 
डाळिंब पीक संरक्षणाकरिता कार्बेन्डॅझिमचे 0.1 टक्का द्रावण 5 लि. प्रति झाडास द्यावे. एक महिन्यानंतर प्रति झाडास 25 ग्रॅम ट्रायकोडर्मा + पॅसिलोमायसिस + 5 किलो शेण यांचे मिश्रण करून खोडाजवळ मिसळावे. ट्रायकोडर्मा बुरशीच्या वाढीसाठी जमिनीमध्ये दर महिन्याला 2 किलो चांगले कुजलेले शेणखत प्रति झाड या प्रमाणात द्यावे. 
 
मर रोग झालेल्या झाडांच्या आजूबाजूला दोन ओळींतील झाडांना ट्रायकोडर्मा + पॅसिलोमायसिसचे प्रमाण पाच पटीने वाढवावे, तसेच 0.1 % कार्बेन्डॅझिमचे द्रावण 10 लिटर प्रति झाड या प्रमाणात द्यावे. 
 
सूत्रकृमी असलेल्या बागामध्ये बहार घेताना हेक्टरी 2 टन निंबोळी पेंड आणि एक ते दीड महिन्यानंतर 10 किलो 10% दाणेदार फोरेट जमिनीत मिसळून द्यावे. 
 
खोडास लहान छिद्रे पाडणार्या भुगेर्यांच्या व्यवस्थापनासाठी गेरू 400 ग्रॅम + लिंडेन / क्लोरपायरीफॉस + ब्लायटॉक्सवरील प्रमाणात घेऊन प्रति झाड पाच लिटर द्रावण खोडाशेजारी मुळांवर ओतावे. 
 
खोडकिडा नियंत्रणासाठी फेनव्हलरेट 5 मिली किंवा डायक्लोरव्हॉस 10 मिली या प्रमाणात इंजेक्शन अथवा पिचकारीच्या साहाय्याने छिद्रांत सोडावे आणि छिद्रे चिखलाने बंद करावीत. 
 
7. अंजीर : अलीकडे फळांना मिळत असलेल्या बाजारभावामुळे अंजिराची लागवड पश्चिम महाराष्ट्रात (पुणे, नगर व नाशिक) मोठ्या प्रमाणावर वाढली आहे. या पिकामध्ये बाजारभाव मिळण्याच्या दृष्टीने काही शेतकरी खट्टा बहार (जुलै-ऑगस्ट) धरतात, तर फळांच्या गोडीसाठी मिठ्ठा बहार धरणे योग्य असते. मिठ्ठा बहाराची फळे ही उन्हाळ्यात (मार्च ते जून) तोडणीस तयार होतात. हा काळ उन्हाळ्यात येत असल्याने उत्पादनाच्या दृष्टीने फळांची काळणी घेणे अत्यंत आवश्यक असते. या काळात झाडास पाण्याचा ताण बसल्यास फळांच्या सालीवर सुरकुत्या तयार होतात. फळ ताजे टवटवीत दिसत नाही. 
 
अशा फळांना बाजारभाव असल्यामुळे अशी फळे पक्ष्यांपासून वाचविणे गरजेचे असते. तेव्हा बागेवर पक्षी संरक्षक जाळीचे आच्छादन करून फळांचे रक्षण करावे. उन्हाळ्यात या पिकावर खोडकिडीचा व खोडाला लहान छिद्रे पाडणार्या भुंगेरे यांचा प्रादुर्भाव जास्त प्रमाणात दिसून येतो. त्यासाठी बहार सुरू होण्यापूर्वी गेरू 400 ग्रॅम + लिंडेन 20% प्रवाही 2.5 मिली किंवा क्लोरोपायरीफॉस 20 टक्के प्रवाही 5 मिली + ब्लायटॉक्स 2.5 ग्रॅम प्रति लिटर मिश्रण तयार करून त्यांचा खोडास मुलामा द्यावा, तसेच वरील कीटक व बुरशीनाशकाचे द्रावण खोडाशेजारी मुळावर ओतावे. 
 
त्याचप्रमाणे खोडाकिडा नियंत्रणासाठी फेनव्हलरेट 5 मिली / लिटर किंवा डायक्लोरव्हॉस 10 मि.ली. / लिटर या प्रमाणात इंजेक्शन अथवा पिचकारीच्या साहाय्याने छिद्रांत सोडावे आणि छिद्रे चिखलाने बंद करावीत. 
 
8. सीताफळ : फेब्रुवारी महिन्यात सीताफळाची हलकीशी छाटणी करून बागेतील जमिनीची नांगरट करावी व जमीन भुसभुशीत करावी. बहार धरण्यापूर्वी म्हणजे पावसाळ्यापूर्वी झाडांना आळे बांधून पूर्ण वाढ झालेल्या झाडास 25 ते 30 किलो चांगले कुजलेले शेणखत द्यावे. तसेच प्रति झाड 25.0:125:125:125 ग्रॅम नत्र, स्फुरद व पालाश या रासायनिक खतांची मात्र द्यावी. त्यानंतर पहिल्या 1-2 पाण्याच्या पाळ्या पाटाने द्याव्यात व त्यानंतर ठिबक सिंचनाच्या साहाय्याने पाणीपुरवठा सुरू करावा. सीताफळावर येणार्या पिठ्या ढेकूण या किडीचं बंदोबस्त करावा. परागीभवन वाढविण्यासाठी बागेत झेंडूची लागवड करावी किंवा मशमाश्यांच्या पेट्या ठेवण्याची व्यवस्था करावी. कृत्रिमरीत्या परागीभवन केल्यास फळांचा आकार व वजन वाढल्याचे बेंगळुरू येथील प्रयोगात दिसून आले आहे. 
 
9. आवळा : बहार धरण्यापूर्वी आवळा बाग तणविरहित ठेवण्यासाठी उभी-आडवी नांगरट करावी. त्याचप्रमाणे मे महिन्याने अवेळी येणार्या पावसाचे पाणी जमिनीत मुरावे यासाठी उताराच्या दिशेने ठराविक अंतरावर बांध घालून पाणी आडवावे. ही कामे उन्हाळ्यातच करावी. उन्हाळ्यामध्ये आवळ्यास फुले लागतात. अशा वेळी सुरुवातीस दर झाडास 200 ग्रॅम पालाश देऊन एखादे संरक्षित पाणी दिल्यास फलधारणा उत्तम होऊन फळांची गळ कमी होण्यास मदत होते. पावसाळ्यापूर्वी पूर्ण वाढलेल्या झाडास 40 ते 50 किलो शेणखत व 500:250:250 ग्रॅम नत्र, स्फुरद व पालाश द्यावे. 
 
नवीन फळझाडांचे करावयाचे व्यवस्थापन : नवीन फळबाग लागवडीसाठी पाण्याचे व्यवस्थापन करणे महत्त्वाचे आहे. जमिनीतील उपलब्ध पाणी आणि तीव्र उन्हापासून रोपाची काळजी घेण्यासाठी पाणी देण्यासाठी योग्य पद्धतीचा वापर, नवीन फळझाडांना सावली, आच्छादनाचा वापर, बाष्परोधकांचा वापर करावा. 
 
सचिन ज्ञानदेव मगर
एफ-19, विवेकानंद कॉलनी, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, 
राहुरी 413 722 
जि. अहमदनगर 
7588517967
अमोल विलास क्षीरसागर 
मुळा कालवा वसाहत, सोनई, 
ता. नेवासा 414 105, जि. अहमदनगर 
9860347439