केळी पिकावरील रोगांची व किडीची ओळख आणि नियंत्रण

डिजिटल बळीराजा    09-Feb-2018

 
 
 
केळी पिकास उपद्रव करणाऱ्या निरनिराळ्या रोगाची व किडींची ओळख, लक्षणे आणि उपायाबद्दल सविस्तर माहिती या लेखात दिली आहे, ह्यामुळे शेतकऱ्यांना या माहितीचा उपयोग रोग व किडीच्या नियंत्रणासाठी करता येईल व उत्पादन वाढीस मदत होईल.
 
 
केळी पिकावर पनामा, पर्णगुच्छ, पानांवरील करपा, सिगार अँड रॉट इ. रोग आढळतात.
 
1)पनामा किंवा मर रोग : या रोगामुळे पनामा केळीचा संपूर्णपणे नाश झाल्यामुळे त्याला मर (रोग पनामा) रोग म्हणतात. पुणे जिल्ह्यातील सोनकेळीवर हा रोग मोठ्या प्रमाणावर येऊन केळीच्या बागांचे फार मोठे नुकसान झाले आहे. आम्लयुक्त जमिनीत या रोगाचा प्रादुर्भाव अधिक होतो. हा रोग जमिनीतील कवकांमुळे होतो. केळीच्या पिलांना तसेच मोठ्या खुंटांना हा रोग झाल्यामुळे ती मरतात. ग्रोमिशेल ही जात या रोगास जास्त बळी पडते.
 
रोगाची लक्षणे : प्रथम खुंटावरील साल पिवळी पडून सुकते. नंतर केळीची पाने डेरे पिवळी होऊन सुकतात. खुंटाभोवती पाने लोंबतात व नुसते खोड उभे राहते. मुख्य खोड सुकून त्याचा पानांपर्यंतचा भाग चिरलेला दिसतो. रोगट खुंट फळधारणेपूर्वीच मरतो. परंतु केळी निसवल्यानंतर हा रोग पडल्यास केळीची वाढ सारखी होत नसून ती अवेळी पिकतात. रोगट खुंटाच्या खालच्या गड्ड्यात काळ्या रेषा दिसतात. रोगकारक बुरशी मुळांवरील अन्नवाहिन्यांमध्ये वाढते. परिणामी, अन्नरसाचा वरचा मार्ग खुंटतो. अशा खुंटाच्या गड्ड्या लगतच्या पिलांच्या कांद्यातही रोगकारक कवक जाऊन तेथे रोगाचा उपद्रव होतो. 
 
उपाय : ज्या जमिनीत हा रोग झाला असेल अशा जमिनीत केळी लागवड टाळावी. तसेच केळी लागवडीकरता रोगमुक्त अशा बेण्यांचा वापर करावा. या रोगास प्रतिकारक अशा बसराई, हरीसाल यासारख्या जातींची निवड करावी. रोगट बेणे मुळासकट काढून त्याचा नायनाट करावा. जमिनीला पाणी दिल्याने कवकाचा प्रादुर्भाव कमी होतो. सेरेसान 1 किलो व 1000 लिटर पाणी मिसळून तयार झालेले द्रावण प्रत्येक झाडास 5 लिटर याप्रमाणे दिल्यास रोगाचा प्रसार थांबतो. एक-दीड महिन्याने पुन्हा एकदा वरीलप्रमाणे सेरेसान द्यावे.
 
2) पर्णगुच्छ (बोकड्या) : गेल्या काही वर्षांपासून ठाणे जिल्ह्यातील वसई भागात या रोगाचा प्रादुर्भाव खूप मोठ्या प्रमाणावर झालेला असून शेकडो एकरांवरील केळीच्या बागा नाश पावल्या आहेत. हा रोग घातक बुरशीमुळे होतो. 
 
रोगाची लक्षणे : प्रथमच पानाच्या खालील बाजूवर, मुख्य शिरेवर, देठावर व बारीक शिरेवर अतिशय लहान, अनियमित लांबीचे, गडद हिरव्या रंगाचे लांबट चट्टे दिसतात. ही पाने लहान राहतात. या पानांच्या कडांमधील हरितद्रव्यांचा नाश झालेला आढळून येतो. त्याच्या कडा नागमोडी होऊन पिवळ्या पडतात. पाने ठिसूळ होऊन त्वरित सडतात व वाळतात. पानांचा देठ वाजवीपेक्षा जास्त लांबीचा राहतो. अशा प्रकारच्या पानांमुळे झाडाची वाढ खुंटते. या रोगाचे अखेरच्या अवस्थेतील लक्षण म्हणजे पानांची लांबी व रुंदीकडील बाजूने वाढ कमी होते. पाने तलवारीच्या पात्यासारखी दिसतात. ती ताठ व सरळ उभी राहतात. अशा पानांचा झुबका शेंड्यावर तयार झालेला दिसतो. म्हणूनच या रोगास बंची टॉप असे म्हणतात. यापैकी कोवळ्या पानांमधून सूर्यप्रकाशाकडे पाहिले असता पानांवर गर्द हिरव्या किंवा काळसर रंगाच्या तुटक रेषा स्पष्टपणे दिसतात. रोगट झाडातून सहसा घड बाहेर पडत नाही. पडल्यास केळी लहान आकाराची येतात.
 
उपाय : मुनवे व गड्डे रोगमुक्त प्रदेशातून आणावे. बोकड्या रोगाचा प्रतिकार करण्यास लहान पानांच्या खुर्या व रोगट झाडांच्या खोडात छिद्र पाडून कोणतेही तणनाशक 50 ग्रॅम 300 मि.ली. पाण्यात विरघळून हे द्रावण त्या छिद्रावाटे आत ओतावे, म्हणजे काही दिवसांनी हे झाड मरते. अशी मेलेली झाडे नंतर उपटून त्यांचा नाश करावा. गड्डे ऑरिओफगीनच्या द्रावणात (6 ग्रॅम 135 लि. पाण्यात) 90 मिनिटे बुडवल्यास व नंतर सात दिवस कडक उन्हात सुकवून लागवड केल्यास पीक या रोगापासून मुक्त राहते.
 
3) केळीचा पोंगासड रोग (हार्ट रॉट) : या रोगाचा प्रादुर्भाव जळगाव व परभणी जिल्ह्यात हिवाळा व उन्हाळा या दोन्ही ऋतूंत झाल्याचे आढळून आले आहे. झाडाचे मुख्य पान सडणे, पोंगा मर होणे आणि पानांवर पिवळे चट्टे दिसणे असे या रोगाचे बाह्यस्वरूप असते. गाभ्याचा भाग वरून खालपर्यंत कुजलेला आढळतो. कुजण्याची अथवा सडण्याची क्रिया वरच्या भागापासून सुरू होत असून ती गड्ड्यापर्यंत पोहोचून झाडांचा नाश करते. रोगट झाडे सडल्यानंतर त्यांचा उग्र वास येतो. सडण्याची क्रिया फक्त हिवाळ्यात दिसून येते. उन्हाळ्यात मात्र सडण्याची क्रिया आढळून येत नसून फक्त पानांवरच पिवळे चट्टे दिसतात. त्यामुळे उन्हाळ्यात रोगट झाडे चटकन लक्षात येत नाहीत. रोगट झाडापासून रोगट तशीच निरोगी पिलेही येऊ शकतात. या रोगाचा प्रसार निसर्गत: केळीच्या तणांमध्ये आढळून येणार्या मावा किडीमुळे होतो.
 
रोगाची लक्षणे : या रोगाची लक्षणे पहिल्या प्रथम कोवळ्या पानांवर दिसून येतात. साधारणत: अर्धा इंच रुंदीचे पांढरट अथवा पिवळ्या रंगाचे पट्टे पानांवर आढळतात. हे पट्टे पानांच्या कडांपासून वाढत जातात. पानांच्या वाढीबरोबरच या पट्ट्यांचा रंग तांबूस होत जातो. पानांच्या कडा आतल्या बाजूने गुंडाळल्या जातात. सर्वसाधारणपणे झाडाच्या मधल्या कोवळ्या पानांवर ही लक्षणे स्पष्ट दिसतात. 
 
उपाय : प्रथम रोगट झाडे कापून गोळा करून समूळ नष्ट करावी. या रोगाचा प्रादुर्भाव नसेल अशाच बागेतून बेणे आणावे. ज्या ठिकाणी केळीचा गाभासड ही ज्वलंत समस्य आहे अशा ठिकाणी केळीत असणार्या मावा किडीचा कीटकनाशके फवारून समूळ नाश करावा. परिणामी, या रोगाच्या प्रसाराचा चांगलाच पायबंद बसतो. केळीबागेत काकडीवर्गीय, उदा. काकडी, भोपळा, इ. वगैरे वेलवर्गीय पिके घेऊ नयेत.
 
4) फळावरील काळी बोंडी रोग (सिगार अँड रॉट) : या रोगास इंग्रजीत जळका चिरूट असे म्हणतात. अगदी अलीकडे जळगाव जिल्ह्यातील केळीच्या कांदाबागेत या रोगाचा नव्यानेच प्रादुर्भाव सुरू झाला आहे. हा रोग फक्त घडांवरील केळांवरच आढळतो. केळीच्या घडामधील काही फळांची खालची टोके प्रथमच काळी पडतात व कुजू लागतात. ही कुजण्याची क्रिया हळूहळू वाढत जाऊन कुजलेला भाग वाळू लागतो. केळीच्या खालच्या टोकाकडून 35 सें.मी.पर्यंतच्या भागावर शुष्क कूज होते. कुजलेल्या भागावर आडव्या, गोलाकार रेषा वलयाप्रमाणे पडलेल्या आढळतात. त्यामुळे अर्धवट पेटलेल्या चिरुटाप्रमाणे केळे झालेले दिसते.
 
या वाळलेल्या टोकावर रोगकारक कवकाच्या बिजाणूंमुळे करड्या रंगाच्या राखेसारखा थर आढळतो. रोगट फळांचा हिरवा भागही लवकरच लिबलिबीत होऊन कुटल्यामुळे आतील गर उघडा पडून तो गळतो. अशा स्थितीनंतर केळी काळी पडून वाळतात. अशा फळांना बाजारपेठेत काहीच किंमत येत नाही.
 
उपाय : केळीच्या घडांची तपासणी करून, रोगट फळे काढून त्यांचा नाश करावा. बागेत हवा खेळती राहील याची काळजी घ्यावी. केळीच्या घडावर ताम्रयुक्त औषधांची फवारणी सप्टेंबर-ऑक्टोबर महिन्यात उष्ण व दमट हवामान असताना करावी. 250 तीव्रतेचे बोर्डो मिश्रण किंवा कॉपर ऑक्सिक्लोराइड 50 टक्के तीव्रतेचे अथवा डायथेन एम-45, 0.25 टक्के तीव्रतेचे द्रावण तयार करून फळांवर फवारावे. पहिली फवारणी बागेतील केळीचा निसवा 50 ते 60 टक्के झाल्यानंतर करावी. यानंतर 15 ते 20 दिवसांच्या अंतराने पुन्हा दोन फवारण्या द्याव्यात.
 
5) पानांवरील करपा (लीफ स्पॉट) : इंग्रजीत करपा हा रोग सिगाटोका अथवा लीफ स्पॉट या नावाने ओळखतात. केळी पिकावर पडणार्या रोगात सिगाटोका रोगाच्या प्रादुर्भावामुळे उत्पादनघट आढळून येते. ज्या ज्या ठिकाणी या रोगाची बाधा आढळून आली त्या त्या ठिकाणी आर्थिक नुकसान झाले. या रोगामुळे नुकसान तर झालेच, शिवाय पिकांच्या भांडवली खर्चासही धक्का बसला. हा रोग बुरशीनाशकाच्या फवार्याने आटोक्यात आणता आला, परंतु त्यासाठी मोठी किंमत मोजावी लागली. या रोगाच्या नियंत्रणाची बाब शेतकर्यांच्या दृष्टीने चिंतनीय आहे. लागवडीसाठी वापरात असलेल्या जवळपास सर्व जाती (त्यातल्या त्यात कॅव्हेंडिश समूहातल्या जाती) बळी पडतात. सिगाटोका हा रोग बुरशीजन्य आहे. या बुरशीच्या लैंगिक व अलैंगिक अशा दोन अवस्था आहेत. 
 
यापैकी अलैंगिक अवस्थेचे शास्त्रीय नाव सरस्कोस्पोरा म्युसी असून लैंगिक अवस्थेत नाव मायको स्पोरेला म्युसिकोला असे आहे. ही बुरशी दोन प्रकारे बीजाणू तयार करते व हे दोन्ही प्रकारचे बीजाणू रोग प्रादुर्भावासाठी कारणीभूत असतात. लैंगिक अवस्थेतील बीजाणूंना अस्कोस्पोअर्स असे, तर अलैंगिक अवस्थेतल्या बिजाणूंना कोनिडिया असे म्हणतात. मागील 3 ते 4 वर्षांपासून जळगाव जिल्ह्यात या रोगामुळे शेतकर्यांचे अतोनात नुकसान झालेले आहे.
  

 
 
 
या रोगाच्या प्रमुख दोन जाती आहेत.
 
1) काळा सिगाटोका : हा रोग मायको स्पेरिला फिजेनसिस या बुरशीमुळे होतो.
2)पिवळा सिगाटोका : हा रोग मायको स्पेरिला म्युसिकोला या बुरशीमुळे होतो. काळा सिगाटोका रोगाचे नियंत्रण करणे पिवळ्या सिगाटोकापेक्षा अत्यंत जिकिरीचे आहे. या रोगाच्या नियंत्रणासाठी वारंवार बुुरशीनाशकाची फवारणी करावी लागते. त्यामुळे उत्पादनखर्चात वाढ होते. 1993 साली फिजी बेटावरील सिगाटोका विभागात हा रोग मोठ्या प्रमाणावर केळीवर आला, यावरून या रोगाचे नाव सिगाटोका ठेवण्यात आले. नंतर या रोगाचा प्रादुर्भाव ऑस्ट्रेलिया व श्रीलंका येथे 1924 साली, दक्षिण आफ्रिेकेत 1933, आफ्रिकेत 1938 व 1941 साली केळीवर आढळून आला.
 
भारतामध्ये या रोगाची 1940 साली दक्षिणेकडील राज्यात प्रथम केली गेली. 1962 साली हा रोग तामिळनाडू राज्यातील अन्नामलाई भागात मोठ्या प्रमाणात आढळला. नंतर 1975 बंगाल, 1988 केरळ, 1990 गुजरात, 1993 आंध्र प्रदेश, 1994 मध्य प्रदेश व 1995 साली महाराष्ट्र राज्यात दिसून आला. ही परिस्थिती लक्षात घेता महाराष्ट्रातील केळी पिकाला या रोगाचा धोका उत्तर व दक्षिणेकडून आहे. मोठ्या प्रमाणावर होणार्या प्रादुर्भावामुळे या रोगाचे आर्थिकदृष्ट्या अतिशय महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्रात 1995 साली नांदेड व परभणी जिल्ह्यात पिवळा सिगाटोका रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्याचे आढळले. धुळे जिल्ह्यात शहादा, तळोदा तालुक्यातील केळी पिकावर पिवळा सिगाटोका रोगाची लागण झाल्याचे आढळून आले. 1998 साली जळगाव जिल्ह्यात या रोगाचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणावर जाल्याचे आढळून आले. पर्जन्यमानात झालेली वाढ, सतत पडणारा पाऊस, हवेतील सापेक्ष आर्द्रता वाढल्याने तसेच जमिनीतील पाण्याचा निचरा न झाल्यास, केळीची पाने सतत ओली राहिल्यास रोगाचा प्रसार झपाट्याने होण्यास मदत होते.
 
सिगाटोका रोगाचा प्रसार हवेद्वारे लैंगिक बीजाणूंमुळे प्रथम होतो. नंतर पावसाचे थेंब व सोसाट्याचा वारा यांद्वारे लैंगिक बीजाणू रोगाच्या दुय्यम प्रसारात कारणीभूत होतात. तसेच अतिशय दमट हवामानामध्ये रोगट पानांवरील दवबिंदूंमध्ये बीजाणू मिसळल्यानंतर हे दवबिंदू निरोगी पानांवर पडल्यानंतर या रोगाच्या बुरशीच्या वाढीसाठी, बीजाणूंचे अंकुरण होण्यासाठी, उष्ण व दमट हवामान, सतत पडणारा रिमझिम पाऊस, दीर्घकाळ ढगाळ वातावरण, 23 ते 25 डिग्री तापमान या गोष्टी अनुकूल आहेत. 
 
या रोगाची लैंगिक अवस्था जमिनीत व जुन्या बागांच्या अवशेषांमध्ये पोसली जाते. केनिडिया या अवस्थेची निर्मिती पिकावर होते व त्याचा हवेद्वारे प्रसार होतो. 21 अंश से. पेक्षा कमी तापमानात व कोरड्या हवामानाला या रोगाचा प्रसार होत नाही.
 
या रोगाची लक्षणे मुख्यत: पानांवरच दिसतात. पानांवर प्रथम फिकट पिवळ्या रंगाचे ठिपके दिसून येतात. हे ठिपके वाढत जाऊन लांबट पिवळ्या रेषा एकमेकांत मिसळून मोठ्या आकाराचे राखट रंगाचे ठिपके तयार होतात. अशा प्रकारचे ठिपके पानांच्या सर्व भागांवर पसरले जाऊन सबंध पान वाळलेले दिसते. या रोगाची लक्षणे जमिनीलगतच्या जुन्या 3 ते 4 पानांवर जास्त दिसते व त्यामानाने वरची पाने निरोगी दिसतात. पाने अकाली पिवळी पडून देठाशी मुडून लटकलेली दिसतात. झाडावरील कार्यक्षम पानांची संख्या कमी होऊन अन्न तयार करण्याच्या कामात बाधा येऊन झाडाची वाढ खुंटते. परंतु झाड मरत नाही.
 
3.11.6 : मोझाइक किंवा हरितलोप रोग (क्लोरोसिस) : या रोगाची लागण 1940 सालानंतर महाराष्ट्रात ठाणे, नाशिक, जळगाव, पुणे व धुळे जिल्ह्यात आढळून आलेली आहे. हा रोग गुजरातमधील सुरतमध्ये आढळून आलेला आहे.
 
लक्षणे : या रोगाची रोगट लागण झाल्यास पानावर हरितद्रव्य दिसत नाही व पिवळसर पट्टे सर्वत्र विखुरलेले दिसतात. अशी रोगट झालेल्या झाडांची वाढ खुंटते. ही झाडे पूर्णपणे वाढत नाहीत. वाढल्यास त्यांना क्वचित प्रमाणात घड लागतात. वाढीच्या सर्व अवस्थांत केळीच्या झाडाला या रोगाची बाधा होते. या रोगाची लागण एका झाडापासून दुसर्या झाडांना व बागेत घेतलेल्या आंतरपिकातही होते.
 
उपाय : मुनवे व गड्डे रोगमुक्त प्रदेशातून आणावे. बोकड्या रोगाचा प्रतिकार करण्यास लहान पानांच्या खुर्या व रोगट झाडांच्या खोडात छिद्र पाडून कोणतेही तणनाशक 50 ग्रॅम 300 मि.ली. पाण्यात विरघळवून हे द्रावण त्या छिद्रावाटे आत ओतावे, म्हणजे काही दिवसांनी हे झाड मरते. अशी मेलेली झाडे उपटून नंतर त्यांचा नाश करावा. गड्डे ऑरिओफगीनच्या द्रावणात (6 ग्रॅम 135 लि. पाण्यात) 90 मिनिटे बुडविल्यास व नंतर सतत दिवस कडक उन्हात सुकवून लागवड केल्यास पीक या रोगापासून मुक्त राहते.
 
6) चिरुटाच्या टोकासमान कुनट सिंगार एन्टरॉट /काळी बोंड : ह्या रोगाची लागण ट्रँकिस्पेरा फुक्टिजीना आणि व्हर्टीसिलियम थिओब्रोमी या बुरशीमुळे होतो. या रोगाचा प्रसार केळी बागांमध्ये अलीकडे जास्त प्रमाणात होत आहे.
 
रोगाची लक्षणे : या रोगाची लागण झालेली फळे ही जळक्या चिरुटाच्या टोकासारखी दिसतात. फळांवर पांढर्या बुरशीची वाढ झालेली दिसते. नंतर ती गुलाबी किंवा तपकिरी रंगाची होते व फळातील गर कुजतो. या बीजाणूंचा प्रसार वार्यापासून होतो. ही बुरशी ओलसर व दमट हवामानात वाढते. 
 
नियंत्रण :
1) घडावर प्लॅस्टिकच्या पिशव्या बांधाव्या. त्यामुळे फळांच्या सालीवर ओरखडे पडत नाही व फळात बुरशीचा प्रवेश होत नाही. 
2) बागेत रोगग्रस्त असलेली फळे व फुले यांचे अवशेष वारंवार काढावे, जेणेकरून बागेत बुरशीचा फैलाव होणार नाही.
3) बागेत रोगाचा प्रादुर्भाव दिसताच डायथेन एम-45 (0.25 टक्के तीव्रतेचे द्रावण) 75 टक्के घड बाहेर पडल्यावर फवारणी करावी.
4) कॉपर ऑक्सिक्लोराईड 50 टक्के 25 ग्रॅम 10 लिटर पाण्यात घेऊन फवारावे.
5) नंतर सर्व घड बाहेर पडल्यावर बाविस्टीन 0.1 टक्के तीव्रतेचे द्रावण 10 ग्रॅम 10 लिटर पाण्यात 2 ते 3 वेळा 15 दिवसांच्या अंतराने संपूर्ण उघडलेल्या फण्यावर फवारावे.
6) मुकुटसड (क्राऊन रॉट) :
या रोगाची लागण ही ज्या वेळी केळी फळाची फणी घडापासून वेगळी करताना जी जखम होते, तेव्हा तिथून विविध प्रकारच्या बुरशी फळांच्या देठांतून आत प्रवेश करतात. ह्या रोगट बुरशी बागेत पानांच्या कचर्यात व फुलावर आढळतात. बहुतेक ही बुरशी मुकुटाच्या पृष्ठभागाजवळ दिसते.
 
लक्षणे : मुकुटाच्या बुरशीच्या जिवाणूंचा प्रसार वार्यामार्फत किंवा पावसाच्या पाण्यामार्फत होतो. या रोगाची लागण झालेल्या केळीच्या देठाकडील भागावर पांढर्या करड्या किंवा गुलाबी रंगाची बुरशीची वाढ दिसते. पुढे हा भाग काळा पडून कुजू लागतो. तसेच घड काढताना तोडलेल्या घडाच्या उघड्या भागातून या बुरशीचा शिरकाव केळीत होतो.
 
नियंत्रण :
1) या रोगाची लागण ज्या बागेत झाली असेल ती बाग स्वच्छ ठेवावी.
2) केळी फळांचे पॅकिंग करताना नेहमी स्वच्छ ठिकाणी करावे.
3) केळी घडाची काढणी करताना धारदार शस्त्र वापरावे व काढणी केल्यानंतर घडावर आंतरप्रवाही बुरशीनाशकाची फवारणी करावी.
4) काढणी केल्यावर घड लगेच थंड करून घ्यावेत. 
तुलनात्मकदृष्ट्या केळी पिकावर किडीचा फारसा प्रादुर्भाव होत नाही; परंतु काही वेळेस मावा, केळीवरील सोंडकीड, खोडकीड, सूत्रकृमी इ. किडींचा उपद्रव केळीबागेत आढळतो. या किडीच्या नियंत्रणासाठी योग्य त्या कीटकनाशकाची 15 ते 20 दिवसांच्या अंतराने 3 ते 4 फवारण्या द्याव्यात.
1)मावा : ही कीड पानांच्या खालच्या बाजूस आढळते. पर्णगुच्छ या रोगाचा प्रसार या किडीमुळे होत असतो. त्यामुळे या किडीचा बंदोबस्त करणे महत्त्वाचे ठरते.
 
उपाय : या किडीच्या नियंत्रणासाठी डायमेथोएट 0.05 टक्के (रोगर 30 टक्के प्रवाही 15 मि.ली. 10 लि. पाण्यात मिसळून) अथवा मेथिल डिमेटॅन (मेटासिस्टॉक 0.05 प्रवाही 20 मि.ली. 10 लि. पाण्यात मिसळून) या प्रमाणात वरच्यावर फवारल्यास या किडीचा परिणामाकारक बंदोबस्त करता येतो.
 
2) केळीवरील सोंडकिड : केळीवरील ही महत्त्वाची कीड असून ती केळीच्या खोडाच्या तळाशी अंडी घालते. अंडी उबवताना बाहेर पडणारी अळी खोडातील अन्नद्रव्ये फस्त करते. परिणामी, वाढणार्या अंकुरास इजा होऊन झाडाची वाढ खुंटते. विशेषत: खोडवा पिकावर या किडीचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणावर आढळतो.
 
उपाय : या किडीच्या नियंत्रणासाठी लागवड करताना जुन्या कंदाचा वापर टाळावा. 0.01 टक्के अल्ड्रीनच्या द्रावणात कंद बुडवून मगच लागवड करावी. तसेच लागवडीच्या वेळी प्रत्येक खड्ड्यात 10 ग्रॅम कार्बोफ्युरॉन किंवा 5 ग्रॅम थायमेट टाकावे.
 
3) खोडकीड : जुन्या खोडात व दलदलीच्या ठिकाणी या किडीचा उपद्रव होतो. या किडीची अळी खोड पोखरते. परिणामी, निस्तेज बनते व झाडाची वाढ खुंटते. अळीने पाडलेल्या छिद्राभोवती तपकिरी रंगाचे वलय दिसते. त्यावरून या किडीचे अस्तित्व सहज ओळखता येते. कधी कधी बाह्यखोडावर अशी छिद्रे 6 फूट उंचीपर्यंत वाढतात. 
 
उपाय : केळी पिकाचा खोडवा वारंवार न घेता जागा बदलून लागवड करावी. बागेतून संपूर्ण जुने खोड काढून त्याचा नाश करावा. झाडाच्या बुडाशी 0.1 टक्के पॅराथिऑन हेक्टरी 250 ते 300 लि. द्रावणाचे सिंचन करावे.
 
4) केळीवरील सूत्रकृमी : केळी पिकास उपद्रव करणार्या चार निरनिराळ्या सूत्रकृमी आढळून आल्या आहेत. या कृमी खोड व मुळामध्ये प्रवेश करतात. त्यामुळे खोडावर व मुळावर काळे डाग पडतात. प्रसंगी भेगा पडतात व नंतर तो भाग कुजतो. परिणामी, झाडांची पाने पिवळी पडून पानांच्या कडा सुकतात. कृमींचा प्रादुर्भाव जास्त प्रमाणात झाल्यास झाड ठिसूळ बनते व वार्यामुळे अथवा थोड्याशा धक्क्याने झाड कोलमडून पडते. प्रादुर्भाव झालेले बेणे लावल्यास केळी नीट निसवत नाही. फळांचा आकार लहान राहून वजनात घट येते.
 
उपाय : लागवडीसाठी निरोगी मुनव्यांची निवड करावी. लागवडीपूर्वी मुनवे तपासून घेऊन नंतर शेणकाल्यात बुडवून प्रत्येक मुनव्यावर 40 ग्रॅम कार्बोफ्युरॉन किंवा 20 ग्रॅम डॅसिनेट अथवा टेमिक 30 ग्रॅम अथवा नेमॅक्युर 7 ग्रॅम लावून नंतरच लागवड करावी. लागवडीनंतर पुन्हा 4 महिन्यांनी वरीलपैकी कोणतेही एक औषध प्रत्येक झाडास 10 ते 12 सें.मी. खोलीवर झाडाभोवती चर करून घ्यावे.
 
5) फुलकिडे : ज्या केळीच्या बागेत योग्य ती काळजी घेतली जात नाही अशा बागेत या किडींचा प्रादुर्भाव आढळतो. या किडीच्या प्रादुर्भावांमुळे तपकिरी, रंगहीन, घासल्यासारखे चट्टे पडतात. फळांची साल खडबडीत होते.
 
उपाय : या किडीच्या बंदोबस्तासाठी पॅरेथिऑन 0.04 टक्के किंवा मोनोक्रोटोफॉस 0.04 टक्के किंवा डायमेथोएट 0.04 टक्के म्हणजेच 13 मि.ली. पाण्यात मिसळून फवारणी करावी. 
 
6) फळमाशी : या किडीची मादी फळ लहान असताना फळाच्या हिरव्या सालीत छिद्र पाडून त्यामधून अंडी आत सोडते. 2 ते 3 दिवसांत अंडी उबतात. तयार होणार्या अळ्या फळांच्या सालीत आतील भागात उपजीविका करत असल्यामुळे त्यांचे नियंत्रण करणे अवघड जाते. तथापि, कीडग्रस्त फळे आणि जमिनीवर पडलेली फळे एकत्र गोळा करून अळ्यांसहित नाश करावा.
 
उपाय : या किडीच्या नियंत्रणासाठी 30 मि.ली. टार्टएमिटिक, 75 ग्रॅम गूळ 10 लि. पाणी यांचे मिश्रण तयार करून झाडावर फवारा मारल्यास फळमाशीचा प्रादुर्भाव कमी होतो. 
 
7) कंद पोखरणारा भुंगा (विव्हिल) : हा केळीवरील भुंगा महाराष्ट्रात सर्वत्र आढळतो.
 
लक्षणे : या भुंग्याची अळी जमिनीत कंद पोखरते, खड्डा तयार करते व आतील भाग पोखरून खाते. त्यामुळे कंद सडतो. कंदातील उती कुजतात, अशा स्थितीत अळी कंद सोडून बाहेर पडते. तशाच प्रकारे ती दुसर्या केळीच्या कंदात शिरून नुकसान करते. कंद सडल्याने केळी झाडाला अन्न व पाण्याचा पुरवठा होत नाही व झाडांची पाने पिवळी पडून सुकतात व अकाली गळतात. जास्त प्रमाणात भुंग्याची तीव्रता असल्यास उत्पादनात घट येते. या किडीचा प्रौढ भुंगा खोडाच्या सडलेल्या भागात राहतो व मादी सडलेल्या खोडात अंडी घालते. 
या किडीचा प्रसार कंद लावणीच्या वेळेत एका बागेतून दुसर्या बागेत होतो. भुंग्याची अळी कंदात व खोडात भोक पाडते. त्यामुळे केळीची तरुण झाडे मरतात. जुनी झाडे अचानक कोसळण्याचे प्रमाण वाढते.
 
उपाय :
1) लागवडीसाठी योग्य व निरोगी कंदाची मुनवे वापरावी.
2) लावणीपूर्वी कंद छाटून 0.1 टक्के डायआल्ट्रिनच्या किंवा 0.2 टक्के आल्ड्रिनच्या द्रावणात बुडवावे.
3) कंदावर असलेल्या गाठी कापाव्या. कंद गरम पाण्यात (54 अंश सेल्सियस तापमान) 10 मिनिटे बुडवून काढावे.
4) जमिनीवर खोडाभोवती 2.5 टक्के आल्ड्रिनची भुकटी 30 ते 56 ग्रॅम प्रति खोडावर धुरळावी. या भुकटीचा किडीवर परिणाम दिसला नाही तर 2.5 टक्के आल्ड्रिनची भुकटी 30 ते 60 ग्रॅम प्रति खोडावर व खोडाभोवती जमिनीवर धुरळावी किंवा फेनसल्फाथिआनची प्रत्येक खोडावर 30 ग्रॅमची फवारणी करावी.
 
एम. व्ही. महाजन
विशेष विशेषज्ञ
कृषिविज्ञान केंद्र, पाल (जळगाव)